Stort og stygt

Stort og stygt var eit bestillingsverk til Det Norske Teatrets 100-årsjubileum. Det hadde urpremiere 2. mars 2013, og fekk svært gode kritikkar i pressa. Stykket handlar om to nabopar som begge ventar barn, men som har ulike forventningar til å bli foreldre. Det eine paret får sitt første barn, og vil gjere alt rett. Det andre paret ventar sitt andre barn samstundes som dei må innsjå og akseptere at det barnet dei allereide har, ikkje er som alle andre.

Mari Moen var konsulent på manus og Marit Moum Aune var som vanleg regissør. Milja Salovaara hadde scenografien, og laga ein hestekarusell som handlinga føregjekk på og rundt. Niklas Gundersen var koreograf, og han spelte også hovudrolla som den vesle guten Arve. I tillegg spelte Charlotte Frogner, Pål Christian Eggen, Ola G. Furuseth og Ellen Dorrit Pedersen i dei første framsyningane. I ekstraframsyningane spelte Kristin Grue. Alle saman gjorde ein stor innsats, og eg er djupt rørt og imponert over korleis dei alle involverte seg i teksten og i problematikken dei skulle vise fram. Dukkemakar Torill Næsheim var også viktig, ho skapte ein av dei mest sentrale figurane i stykket – den store, vesle dokka i den blå pysjamasen. Pia Holmquist lærte Niklas Gundersen å vere dokkespelar, og bidrog med instruksjon til ei av dei mest lada scenene i stykket.

Du kan lese meir om stykket her og lese Dagsavisens begeistra anmeldelse her. Dagsavisen hadde også eit stort og fint intervju om ein gut med autisme og foreldra hans i samband med premieren. Ei samling av sitat frå fleire anmeldelsar ligg her. Om du vil kjøpe billett til ekstraframsyningane i januar og februar, gjer du det her. Manuset til stykket er også gitt ut som bok, og den kan du kjøpe her.

Om Få meg på, for faen som film – frå Aftenposten K nr 2/2011

Her er ein tekst som var trykt i Aftenposten K nr 2/2011, i samband med lanseringa av filmen Få meg på, for faen.

Ditt ansvar, Jannicke! 

Akk, kjødelig lyst,
Hvis giftige lebe så mangen har kyst!
Ditt fengende tønder, din flyvende gnist
Blev mangen til evige luer til sist.
Din skål synes honning, men drikken er led –
Forfengelighet,
Forfengelighet.

(Thomas Kingo, Far verden, far vel, 1861)

Få meg på, for faen var min gjennombrotsroman, og heilt sidan han kom ut i 2005, har eg streva med å finne ein balanse mellom å stå inne for og ta avstand frå han.  Boka har tre historier med tre hovudpersonar, men det er ikkje studenten Maria med vaskejobb og tv-draumar eller den naive kvinnesakskvinna  kona til Sebjørn som valdar så mykje bry. Det er sjølvsagt Alma, ”litteraturhistoriens kåtaste femtenåring” som er vanskeleg. For ikkje berre er ho ømt i rytmar nagla fast, romanen har kome i fleire opplag og historia har vore på trykk mange stader: som novelle i Vinduet i 2004, i foreningen !les si tekstsamling for ungdomsskulen og i antologien Rosa Prosa i 2006. I 2007 kom teaterversjonen og no i 2011 er det tid for film.

Det er utvilsamt ei suksesshistorie. Eg har også gang på gang lansert historia om Alma som viktig, fordi ei klønete hormonsprengt tenåringsjente også må synast i den gjennomseksualiserte og pornofiserte kulturen. Dette særleg fordi tenåringsførebilete som Christina Aguilera uttrykkjer at dei er så ”komfortable med sin eigen seksualitet”, ein fridom og veremåte som på alle måtar framstår som attraktiv, men som ikkje er oppnåeleg for alle. For – som det også heitte i Lars Ramslies Fatso (2003) og Mats Larsens Pornopung (2004) – alle vil ha, men det er ikkje alle som får. Dei stygge, usikre og tjukke får ikkje. Alma, stakkar, ho får heller ikkje. Det er greitt nok, det er til og med bra, ettersom ho med sine femten år er under den seksuelle lågalderen. Det som er verre, er at ho ikkje greier å begrense seg, ho avslører sin apetitt på sex for samfunnet rundt seg, og blir utstøytt fordi ho ikkje kan kodane, fordi ho ikkje kan språket, fordi ho ikkje er attraktiv. Christina Aguilera og hennar likekvinner er ikkje nødvendigvis upassande, men Alma er det.

Få meg på, for faen er også upassande, i alle variantar. Det er ubehageleg og flaut å bli ufrivillig eksponert for sex, og om så skjer, hjelper det verken med humor eller originalt språk. Sjølv vil eg helst sleppe fri utsikt til pornoblada på Narvesen og sexy illustrasjonsbilete på nettavisene sine uttallige sexoppslag. Verre kan det nok likevel vere å sitje side om side med klassekameratar på ungdomsskulen og lese om Almas seksuelle fantasiar, særleg om ein då, som henne, ikkje er ”komfortabel med sin eigen seksualitet”. Og dersom eg skal stå inne for at Alma er viktig, så må eg jo faktisk tru at det er ein del ungdommar som ikkje er ”komfortable med sin eigen seksualitet.” Altså må eg ta avstand frå boka. I alle fall må eg innrømme at ho ikkje nødvendigvis er eigna for klasseromsopplegg i ungdomsskulen. I tillegg må eg be om at avisoppslag om boka ikkje blir illustrerte med misvisande overskrifter eller bilete. Og med misvisande meiner eg ”misvisande”.

Men slike bøner hjelper jo ikkje mot ”desken”, denne ulne storleiken journalistane alltid tyr til i namnet åt ansvarsfråskrivinga. Eg brukar gjerne denne ulne storleiken sjølv, som ein tvilrådig konklusjon på ein innvortes debatt om korvidt det personlege ubehaget som er knytta til slike oppslag er mitt eller medielogikken sitt ansvar. På sida før første kapittel, opplyser eg at historia om Alma inneheld skildringar av seksuelle fantasiar, og legg til at ”enkelte vil truleg oppleve desse skildringane som støytande”. Like under opplyste eg om at ”når det står ”nepe”, er det meint det dei fleste kallar ”kålrot” eller ”kålrabi”.  Det er ikkje rart at folk trudde eg tulla med dei, men her fekk eg svi for min ironi, for eg tulla jo ikkje, eg tenkte på mamma og eg tenkte på meg sjølv då eg skreiv åtvaringa. Men eg hadde skrive historia, og eg hadde vore med på å bestemme at vi skulle legge størst vekt på Alma i lanseringa av boka. Eg plasserte henne øvst i baksideomtalen og snakka villig om tematikken i alle intervju. Ambivalensen var heile tida med – eg steila over overskrifter og ingressar (”desken, desken”), og følte ofte at dei viktige nyansane forsvann til fordel for spekulering i sex. Då lokalavisa frå heimstaden min ved eitt høve smurde meg ut over heile framsida saman med overskrifta ”vil lære ungdommar om sex”, grein eg. Heldigvis var ikkje bildet så verst, har eg tenkt i ettertid, ei tid der eg også har takka nei til så godt som alle førespurnader om skulebesøk og der eg har uttrykt forståing når ungdomsskulelærarar har bekjent at dei synest det er flaut å bruke Få meg på, for faen i undervisninga.

Derimot sa eg ja takk til å lage ein teaterversjon på Det Norske Teatret i 2007. Då føreslo eg at vi skulle dempe sexscenene og kutte ut ”faen” frå tittelen, men det syntes verken regissøren, skodespelarane eller teateret var noko særleg aktuelt. Heldigvis hadde eg ein nyfødd baby å ta meg av då stykket skulle lanserast, slik at eg med godt samvit kunne overlate til Charlotte Frogner, Pia Tjelta og Marit Moum Aune å stille opp i avisoppslag med SEX i tittelen. Eg var også begeistra for oppføringa, glad for gode kritikkar og nærmast triumferande då det vart sett opp ekstraførestillingar.

 

Akk ære, hva er,

Hva er dog de kroner og kranser du bær?

Misunnelse lurer så lett bak din rygg,
Rett aldri du føler deg sikker og trygg;
Du engstes og faller og varer ei ved –
Forfengelighet,
Forfengelighet.

(Thomas Kingo, Far Verden, Far Vel, 1681)

Ikkje heilt tilfeldig at eg siterer ein salme, nei. Berre to år seinare skreiv eg boka Nesten frelst av Sigvart Dagsland og i samband med den lanseringa publiserte eg ein inderleg kronikk der eg avslørte at det ikkje hadde vore meg imot å bli kristen. Frå faen til frelse. Skulle tru det kunne verke reinsande og oppklarande på omgjevnadene. Eg har begynt å trene også, eg har klipt håret, har eg, eg kjøper til og med dyrare klede og brukar perleøyredobbar.

Men det hjelper ikkje, det hjelper ingenting, for no er filmen klar, og det er tilbake til start. Jannicke Systad Jacobsen kjøpte filmretten i 2006, men eg trudde vel knapt at prosjektet kunne realiserast og då det etter kvart såg ut til at det var aktuelt, sa eg i frå om at eg uansett ikkje ville involvere meg. Dette må du greie sjølv, Jannicke! tenkte eg, eller snarare kanskje Dette må du bere sjølv, Jannicke! Ho let seg heldigvis ikkje stoppe av denne innstillinga, og har jamt og trutt tatt kontakt for å fortelje om nye steg i prosessen mot ferdig film. Og sjølv om eg kanskje ikkje skal påstå at eg har vore avvisande, så trur eg nok ho vil vere einig med meg i at eg heile tida har vore avventande. Avventande og nervøs. Ein eksplisitt roman blir endå meir eksplisitt i teatersalen. Kor eksplisitt blir han ikkje då når han blir blåst opp på eit svært lerret i ein enorm kinosal? Og orkar det norske publikumet meir av dette, orkar norske lærarar meir, orkar norske særemneskribentar meir?

Skal eg stå inne for dette endå ein gong, eller skal eg ta avstand umiddelbart? Dette er Jannicke sitt prosjekt! Det høyrest jo positivt ut, det.

Då Jannicke fortalte meg at filmen hadde blitt plukka ut til hovudkonkurransen på Tribeca filmfestival i påskeveka, ante eg ikkje kva Tribeca filmfestival var. Eg gratulerte sjølvsagt med suksessen, og mora meg over avisoppslaga om den idiotiske omsettinga ”Turn me on, goddammit!” Det var så vidt på tale at eg skulle bli med til New York, men eg slo det raskt frå meg. Dette er Jannicke sitt prosjekt! Og eg skal på påskeferie. Dessutan har eg tenkt å vaske håret.

Først då eg fekk tilsendt lenke til den første anmeldelsen, begynte det å demre at prioriteringane mine kunne ha vore annleis. Så kom bileta frå den raude løparen. Så kom det eit ras av positive anmeldelsar. Så kom det  ein straum av oppøste twittermeldingar, oppøste twittermeldingar på engelsk. Så fekk Jannicke pris for beste manus. Så fekk eg sjå bilete av Jannicke saman med Robert de Niro.

Forfengelighet,

Forfengelighet.

Som Alma seier både i boka og i filmen: ”Eg skal flytte til New York og bli modell!”

*

Eg såg filmen første gong saman med Jannicke i midten av mai. Forholda kunne vore betre, vi sat på eit lite møterom med ein stor tv og i staden for popcorn og brus var det sjokoladekjeks og kaffi. Vi greidde ikkje å slå av lysa i taket og visninga blei opptil fem gongar avbroten av feil i overføringa frå pcen til tv-skjermen.

Og det kan ikkje vere tvil om at både Jannicke Systad Jacobsen og Helene Bergsholm som speler Alma kjem til å få oppleve ”misvisande” overskrifter. Det er også truleg at det kan bli flaut å sjå denne filmen saman med foreldre eller klassekameratar i tenåra. Men det var ikkje flaut for meg å sjå han saman med Jannicke, og eg trur ikkje ho var så veldig flau heller, ettersom ho fotograferte meg med telefonen sin der eg sat og sippa og lo om kvarandre, rørt av filmens tema, oppglødd over filmens uttrykk, glad for filmens løysingar på bokas problem.

Dette er Jannicke sitt prosjekt, og eg kan like filmen og synest han fortel ei viktig historie utan å bry meg om kva andre meiner.

Så eg gir faen.

 

Tullar du med meg, Johan Nordahl Brun? Norskeksamen for Morgenbladet trykt 30. mai 2014

EKSAMEN I NORSK (SIDEMÅL) FOR OLAUG NILSSEN (36) (DOBBELT SÅ GAMAL SOM AVGANGSELEVANE VED FYLLINGSDALEN VGS)

Del B  – langsvarsoppgåve

oppgåve 1

«Norges skål» av Johan Nordahl Brun, 1784

For NorgeKjæmpers Fødeland,
Vi denne Skaal vil tømme,
Og naar vi først faae Blod paa Tand,
Vi sødt om Frihed drømme;
Dog vaagne vi vel op engang
Og bryde Lænker, Baand og Tvang;
For Norge, Kjæmpers Fødeland,
Vi denne Skaal udtømme!

 

Hver tapper Helt, blandt Klipper fød,
Vi drikke vil til Ære;
Hver ærlig Norsk, som Lænker brød,
Skal evig elsket være!
Den vrede Livvagts Vaabenbrag
Forklarer trolig Nordmænds Sag.
Hver ærlig Norsk, blandt Klipper fød,
Vi drikke nu til Ære!

 

En Skaal for Dig, min kjække Ven,
Og for de norske Piger!
Og har Du en, saa Skaal for den!
Og Skam faae den, som sviger!
Og Skam faae den, som elsker Tvang
Og hader Piger, Viin og Sang!
En Skaal for Dig min kjække Ven,
Og for de norske Piger!

 

Og nok en Skaal for Norges Fjeld,
For Klipper, Snee og Bakker!
Hør Dovres Echo raabe: «Held!»
For Skaalen tre Gang takker.
Ja tre Gang tre skal alle Fjeld
For Norges Sønner raabe Held;
Endnu en Skaal for Dig mit Fjeld,
For Klipper, Snee og Bakker

 

«Dale of Norway», reklame for ullgenserar, 2013

image

Samanlikn dei to tekstane og gjer greie for korleis ulike førestillingar om det norske kjem til uttrykk. Plasser tekstane i ein kulturhistorisk samanheng.

 

TULLAR DU MED MEG, JOHAN NORDAHL BRUN?

 

Når eg les diktet «Norges skål» av Johan Nordahl Brun, tatt ut av sin samanheng og plassert i eit eksamenshefte, er min første reaksjon at det er ironisk meint. Diktet framstiller nordmenn som kjemper, tapre heltar og påstår at Dovrefjell ropar «Hell!» for å oppildne nordmenn til frigjeringskamp. Hell? Jaha?

 

For det første klarer eg ikkje heilt å sjå for meg at nokon nokonsinne har meint, heilt alvorleg, at nordmenn ER «ærlig norsk, blant klipper født». For det andre anar eg ein bittersøt tvitydigheit i drikkevisa. Dei drikk, hoiar og skålar for å hausse kvarandre opp, men alt i første strofe heiter det likevel «og når vi først får blod på tann, / vi søtt om frihet drømme,» som ei pinleg erkjenning om at ein sjølvsagt kan føle seg både ivrig og sterk i fylla, men at slikt skryt likevel ikkje endrar noko som helst. «Dog våkne vi vel opp en gang / Og bryte lenker, bånd og tvang.» Er ikkje dét ironisk? Er det ikkje snakk om eit sovande folk her, som ikkje fortener denne hyllande skålinga?

 

Så ser eg kva som står med lita skrift på vedlegget: «»Norges skål» er en skrevet som en drikkevise for Norske Selskab i 1771. Visen ble raskt populær. Den ble oppfattet som svært norskpatriotisk og opprørsk mot den danske kongemakten, og derfor kom den ikke på trykk før i 1784.» Kontroversiell tekst, med andre ord, men den må då likevel ha vore ironisk meint? Eg skjønar imidlertid straks eg har lese dette at eg ikkje kjem til å klare å svare godt på stiloppgåva, i alle fall ikkje på den delen om «kulturhistorisk samanheng», for eg hugsar Norgeshistoria omtrentleg, og har ikkje tilgang på internett. No kan eg angre på at eg ikkje har fulgt med på tv-program om 200-årsjubileet for Norges Grunnlov! No kan eg skamme meg over kor lite eg hugsar frå mi eiga norskundervisning på vidaregåande! No kan eg gremme meg over at eg ikkje hugsar kva vi gjorde då eg gjekk på nordisk grunnfag! Eg tenkjer vidare at dette må vere enkle oppgåver for elevane som sit rundt meg, dei har sikkert hatt fokus på 200-årsjubileet for grunnlova i heile år. Kulturhistorisk samanheng. Dei tenkte slik og skreiv slik og oppfatta slik, for den gongen var det slik. Korleis var det? Eg ser med mine briller. Eg blir usikker på kva for frigjeringskamp det er snakk om her.

 

Så oppdagar eg at det står «opprørsk mot den danske kongemakten», og kan dermed letta konstatere at det var Danmark vi ville frigjerast frå, ikkje Sverige. Då hugsar eg også at Det Norske Selskab var danna av norske forfattarar og studentar i København. Ironisk, tenkjer eg igjen, der sit dei, i København og nyt godt av tilgangen til kunnskap, alkohol og dekadense, og hyllar sitt «kjempers fødeland», det usiviliserte landet som består av «klipper, sne og bakker.»? Det kan i alle fall ikkje vere seg sjølv dei tenkjer på?  «Gi meg de rene og ranke!» heiter det i ein kampsang for den norske venstresida, som ofte blir skulda for å vere ei samling intellektuelle utan kontakt med røynda. Eg las nettopp i Cecilie Engers roman Mors gaver om ein norsk kommunist som hadde elska denne songen i si tid, men som i etterpåklokskapens lys syntest «de rene og ranke» lydde fascistisk. De rene og ranke! Er det desse Johan Nordahl Brun vil påkalle med si skrålande drikkevise? Kvifor er dei som syng då i Danmark, sitt fødelands okkupasjonsmakt, og drikk seg fulle?

 

Eg er på dette tidspunkt i eksamensskrivinga heilt sikker på at om ikkje diktet er tvers gjennom ironisk, så må det i alle fall vere eit eit klart element av sjølvironi der, og sjølv om dette ikkje er kva eksamensoppgåva spør om, så er det dette eg vil forsøke å finne ut, når eg har tenkt meg litt om og sett nærare på reklamen eksamensoppgåva ber meg om å samanlikne med.

 

«Klipper, sne og bakker» er det også på biletet i reklamen for Dale of Norways VM-genserar frå Val di Fiemme i 2013. I framgrunnen poserer godt påkledde norske skistjerner med gamle treski. Petter Nordthug står fremst, vasskjemt og alvorleg med pologenser innanfor strikkagenseren. Therese Johaug står like bak, også alvorleg, med blikket retta mot kamera. Dette er i alle fall ikkje ironi! Northug og Johaug er skistjerner og dermed kjemper i norsk samanheng. Ironisk kan det vel vere at det ikkje er så mange andre i verda som synest det er viktig å gå fort på ski, men det er neppe bodskapen her. «Dale of Norway, Norwegian Quality since 1879″, står det, det er ikkje tvil om at Nordthug og Johaug, fjella og snøen, isbreen og skia – at alt skal takast alvorleg som symbol på det geniunt norske. At reklamen er utstyrt med engelsk tekst tenkjer eg først må vere ufriviljug komisk, før eg lanserer det mulige formildande omstendet at reklamen kan vere retta mot eit utanlandsk publikum. Eg ser på dei to igjen, og kjem på dei store, stygge utskorne trollfigurane utanfor souvenirbutikkane på Fløyen og Bryggen i Bergen, der klesstativa bugnar av heilnorske strikkeplagg. Eg fniser.

 

Er Nordahl Bruns dikt «Norges skål» ironisk? Heile mi tolking av denne oppgåva er farga av at eg sjølv er kritisk og tvisynt. Vel veit eg at skiturar og skiferdigheiter er viktig i Norge, men dyrkinga av det staute, stødige, reine, lyshåra og naturlege er meg så framand at eg må fnise av ein reklame som spelar på den oppfatting at nordmenn i fullt alvor og utan modifikasjonar ser det som ein del av sin norske identitet at dei er fødde med ski på beina. Eg tenkjer på ei scene frå Trude Marsteins roman Plutselig høre noen åpne en dør frå 2001, der mor, far og barn er på skitur med kvikklunsj, kakao og appelsin, og der mor og far humrar og ironiserer over at dei slik går inn i klisjéen, dei kommenterer tablået og sitt eige skodespel. 13 år etter at romanen til Marstein kom ut, er vi kanskje ikkje like ironiske, men gode nordmenn må likevel ofte markere og peike på at vi veit kva vi gjer når vi går inn i klisjéane. Instagram eksploderer av danderte mat- og outfit-bilete på 17. mai. Avisene skriv om bunadar og viser rotnorske oppskrifter på rømmegraut og flatbrød. Dei viser bilete av  kaker som er pynta med bær så dei ser ut som norske flagg. Vi ler beskjemma, men likar det òg.

 

Eg ser på oppgåvearket igjen. Eksamen inneheld også ei kortsvarsoppgåve som eg har fått beskjed av min oppdragsgjevar Morgenbladet om å ikkje svare på. Men det kunne eg godt ha gjort! Her gjeld spørsmålet diktet «Nordmannen» av Ivar Aasen, betre kjent som «Mellom bakkar og berg.»  Kortsvarsoppgåva ber elevane formulere temaet, gjere greie for nokre sentrale verkemiddel og kva for funksjon dei har i diktet.  Eg kan diktet utanboks, og kunne ha skrive mykje. Eg blir ikkje lattermild når eg ser på «Nordmannen», eg blir høgstemt. Det er ikkje fordi Nordmannen sjølv heve tuftene grave, ikkje fordi han greidde å rydja og byggja seg grender trass i vanskelege topografiske omstender som «steinute strender» og «fjelli som grinder». Rett nok synest eg «Nordmannen» har ein langt grundigare gjennomgang av Nordmannens eigenart enn kva «Norges Skål» har, med sine uforpliktande slagord om klipper og kjemper. Her er nordmannen nemleg utmala, han er ein nøysam type som ser både ulemper og fordelar ved landet sitt. Han gjer jobben som må til for å kunne bu og leve i landet, og likar å klatre til topps i fjellet for å sjå utover. Til slutt samanliknar han Norge med land «sud om havet» og framhevar Norges likskapsprinsipp som betre enn «rikdom på benker og bord». Rikdom er sjølvsagt ei glede for dei som eig han, men rikdom medfører også «trældom» for andre, heiter det i «Nordmannen».

 

Men det er ikkje først og fremst på grunn av innhaldet i diktet eg blir høgstemt. Det er fordi «Nordmannen» er skrive av Ivar Aasen på landsmål. Så lenge eg sjølv ser nynorsken og den nynorske kulturhistoria som viktig for min identitet, burde eg kunne skjøne at andre har det same høgstemte forholdet til å gå på ski og å vere fødd blant klipper. Eg er eksilnynorsking i Bergen som gjerne tek nynorskens skål i ålmenta. Eg burde vel kunne tru på diktet «Norges skål»?

 

Her må eg skyte inn at rektoren på Fyllingsdalen VGS meiner at eg burde ha skrive ein verkeleg sidemålseksamen her i dag, på bokmål. Rektor meinte også at eg burde svare på kortsvarsoppgåva, slik at eg fekk prøve på ordentleg korleis det er å ta norskeksamen i dag, 18 år etter. Eg er einig, og hadde greidd det første, men ikkje det siste. Eg gjev meg sjølv 2 på denne norskeksamen, fordi eg absolutt ikkje greier å fylle dei formkrav som elevane er nøydde til, dei som gjer dette i fullt alvor og med tilhøyrande konsekvensar.

 

Men nok om det! Eg burde altså kunne skjøne at andre har det same høgstemte forholdet til å gå på ski og vere fødd blant klipper. Eg burde kunne skjøne kvifor Petter Nordthugs skandaler gjer at han ikkje lenger kan vere frontfigur i Dale of Norway sine reklamar for strikkegensarar, i alle fall ikkje med det same truverdet. «Nordmannen» forklarer kvifor, og «Nordmannen» er eit dikt om nordmenn, ikkje om nynorsk. I «Nordmannen» er nordmannen sindig og arbeidsfør, nøysam og høgstemt. Om det er desse kvalitetane ved det «ærlig norske» som blir peikt på i «Norges skål», så er det kanskje ikkje så ironisk?

 

Eg lener meg tilbake og oppdagar alle veggavisene i rommet. «Embryoteknologi». «Selvbilde og speilingsteori». «Nasjonalromatikken». Nasjonalromantikken! Eg veit at den ikkje er ironisk. Det er bilete av Brudeferden i Hardanger på veggavisa. Ivar Aasen sitt namn står der, men ikkje Johan Nordahl Brun. «Nordmannen» var skrive i 1868, og eg funderer på om det ikkje var slik at vi bygde vår eigen nasjon og identitet fram mot frigjeringa frå Sverige i 1905. Eg leitar etter ei veggavis som kan gje meg svaret på kor eg skal plassere Johan Nordahl Brun, men eg greier ikkje lese anna enn overskriftene utan briller, og tør ikkje ta dei på meg slik at eksamensvaktene kan oppdage kva eg prøver på. Så ser eg at elevane rundt meg har norskbøker og notatar, og hugsar at alle hjelpemidlar er lov, bortsett frå Internett. Eg gremmest over meg sjølv som ikkje tenkte på at eg kunne låne meg ei norskbok for anledninga!

 

Så ser eg på oppgåvearket at det står om «Norges skål» at «den ble oppfattet som svært norskpatriotisk og opprørsk mot den danske kongemakten.» Oppfattet som! Raskt assosierer eg med alle dagens debattar om kva som er greitt å seie og ikkje, kva som har blitt meint og ikkje, kva som er humor og ikkje. Det mest nærliggande eksempelet er VG sin miniledar for kort tid sidan, om Conchita Wurst, som vann Eurovision med songen «rise like a Phoenix». Conchita Wurst er ein mann med skjegg i kvinneklede, men VG tenkte på kvinner med skjegg, og skreiv at neste år skulle kjempeapen frå Borneo vere med. Blei Conchita Wurst samanlikna med ein ape, eller spelte VG på sirkusassosiasjonane Eurovision uansett gir?

 

Norges skål er nok på sett og vis norskpatriotisk og opprørsk mot den danske kongemakta, i si oppramsing av nordmenns gode eigenskapar som det er verd å skåle for. Norge er «kjempers fødeland» og Norske Selskab skålar for Norges fjell, for «klipper, sne og bakker» og for «Dovres ekko.» Dei skålar for kvar nordmann, som blir omtalt som ein «tapper helt, blant klipper født» og «min kjekke venn».  I andre strofe vil dei drikke til ære for «hver ærlig norsk, som lenker brøt», og i tredje strofe er det «skam få den som elsker tvang!» Gode nordmenn vil vere frie, dei vil ikkje vere tvinga av ei overmakt!

 

Spørsmålet er om det fanst nordmenn som tok opp kampen mot overmakta. Eg veit ikkje, og difor er eg usikker på kva diktet seier. Setninga «den vrede livvakts våpenbrak / forklarer trolig nordmenns sak» forvirrar meg, fordi eg ikkje forstår kva den betyr. Under diktet står det at «forklarer» her betyr «framhever» og at «trolig» betyr «trofast». Kven er «den vrede livvakt»? Er det nordmannen, eller er det okkupasjonsmakta? Viss det er det siste, tyder det på at nordmenn ikkje kjempa mot fordi dei var redde for danskane sine våpen. I så fall er desse to diktlinjene spott. Om det er nordmenn sjølv som er «vrede livvakter» for sitt eige land, er eg meir tilbøyeleg til å tru at diktet er alvorleg meint som ei hylling av kjempande nordmenn.

 

Men ettersom første strofe tyder på at denne gjengen i Norske Selskab i alle fall ikkje var kjempande nordmenn, tar eg sjansen på å tolke teksten dit at ingen var det.  Det Norge og Den Nordmannen som her blir hylla, finst ikkje. Diktet er ikkje ein skål for staute nordmenn, det er ei sjølvironisk nidvise som gjer narr av eit oppblåst norsk sjølvbilete, som set ideala opp mot realitetane og viser nordmenn som små og veike og fjellas rop som hole ekko.

 

Lagra 13:47

 

 

Gjere det godt – Klassekampen juli 2013

Dette er ein tekst som var på trykk i Klassekampen sommaren 2013. Eg var invitert til å skrive om sex i norsk litteratur, så då skreiv eg om Trude Marsteins utruskapsbøker.

Chik lit-romanen Mamma i fritt fall av Fiona Neill handlar om Lucy Sweeney, ei trebarnsmamma som har valt ein heimetilverelse framfor jobb i det prestisjetunge fjernsynsprogrammet Newsnight. På skulen møter ho sexy heimepappa, og fantaserer om ei affære med han. Vil ho gjennomføre dette? Det er jo eit spanande og pirrande spørsmål, særleg når det varer ei heil bok. Halvkvedde sexfantasiar ispedd humor og pinlege situasjonar, ja det er berre å bla vidare. Men synest romanen det er greitt å vere utru? Kanskje. Likevel (spoiler alarm!) vinn den trygge moralismen til slutt.

I den amerikanske tv-serien Homeland, møter vi den heimkomne amerikanske soldat Nick Brody. I åtte år har han vore antatt død i Afghanistan, og når kona Jessica får telefonen om at han er funnen i live, har ho nettopp hatt begeistra sex med hans beste venn. Ja, det er berre å sjå vidare. Særleg når sexen mellom den heimvendte Nick og kona snart viser seg å vere håplaust dårleg, angstbitersk og valdeleg. Det er nesten for opplagt at det må bli tilgjeving og forsoning for utruskapen, og vegen fram blir irriterande lang i sin påtatte moralisme, som også her (spoiler alarm!) vinn til slutt, etter interessante og spektakulære omvegar.

For det er eit interessant spørsmål: Når synest vi det er greitt å vere utru? Når toler vi utruskap? Korleis dealer vi med det i våre eigne liv? Trude Marstein har undersøkt desse spørsmåla i fleire av sine romanar. I Gjøre godt frå 2006 er handlinga lagt til to varme sommardagar- og netter. Vi møter over hundre personar, og fleire av dei har sex med andre enn ektefellen. I Ingenting å angre på møter vi Heidi og Mikkel, som begge er utru mot eigen partner når dei har stole ei helg saman midt i sommarferien med familien. Den førebels siste boka, Hjem til meg, handlar om den notorisk utru Ove. Ja det er berre å bla vidare!

Ein av sekvensane i Gjøre godt behandlar ei liknande problemstilling som det moralske dilemmaet i Homeland. Isas mann er impotent etter ei bilulukke, Alfs kone er uhelbredeleg sjuk. I drosja heim frå hotellet midt på natta, tenkjer Isa tilbake på kor godt det var å ligge med Alf:

”Jeg tenker på hvordan Alf strøk sine store, kraftige hender over kroppen min. Hvordan han lot tungen sirkle rundt brystvortene mine, før han kysset meg der nede slik at jeg mistet pusten. Og så trengte han inn i meg med sin store, deilige stake, fylte meg helt, mens han stirret meg inn i øynene, stirret meg inn i øynene og sa, du er vakker, Isabell. Men han kom alt for fort. Han kom nesten med en gang, tenk å komme så fort, voksne mannen.”

Dette er jo ikkje ei god sex-skildring, dette høyres ut som ei flau oppsumering av ein husmorpornografisk roman. Men det er bra likevel, for det er på ingen måte utruverdig at det er slik Isa set ord på si erfaring, at det er dette språket ho har for sex. Likevel gir beskrivelsen ein lattervekkande kontrast til det for henne antatt høgverdige i skildringa når ho kommenterer at ”voksne mannen” kom alt for fort. Endå meir interessant er skildringa sett i samanhengen. For dette er ”lovleg” utruskap, Alf og Isa er begge innforstått med situasjonen, Alf kommenterer liketil at han helste på Isas mann på festen like før, at han verka som ein hyggeleg fyr.  Kanskje er det også innforstått mellom Isa og den hyggelege ektemannen, hvis perspektiv vi følgjer når ho kjem heim til han på morgonkvisten:

”Nå smyger Isa seg inn i rommet og forsiktig ned under dynen på sin side av sengen. Hver dag vurderer hun meg, om jeg er meg selv igjen, om det skjer framgang, om hun vil bli hos meg eller om hun skal forlate meg. (…)hun snur hodet og ser på meg, ansiktet bader i dagslys, hun trekker pusten som for å si noe, det skinner i øynene hennes. Men så gidder hun ikke likevel. Hun lukker øynene og venter på søvnen. Jeg kommer aldri til å bli i stand til å trenge inn i henne igjen.”

I Ingenting å angre på er Heidi og Mikkel begge utru mot sine ektefeller, dei har stole ei helg saman, og vi følgjer sexen, fylla, latskapen parallelt med beskrivelsane frå Heidis familiehytte, der mannen Vegard tar seg av dei tre døtrene. Sympatien ligg hos Vegard, men dei svært gode sexskildringane er ein grunn i seg sjølv til å lese romanen.

”Mikkel beveger seg, låret mitt ligger inntil låret hans, vi ligger omslynget, en arm her, et ben der, hans hårete underarm på tvers av min nakne, solbrune, det rykker i ein fot, hans fot, det er natt fremdeles. Hånden hans blir plutselig kjærlig og stryker over skulderen min, brystet, så dovner den, gardinen beveger seg så vidt, og så et lite vinddrag, foten min er kald, jeg trekker den innunder dynen, jeg er helt rolig og søvnig og kommer snart til å sovne igjen, inntil ham. Jeg tenker på døtre som våkner i hyttesenger, hyttenattkjolene og barbent, og tørste, så ofte tørste om morgenen, alle tre, særlig Klara, hva har jeg gjort, igjen. Øyelokkene mine dirrer, jeg klarer ikke holde dem igjen. Jeg stryker over ryggen til Mikkel. Jeg vet ikke hvor lenge vi har sovet, om vi har sovet lenge nok til å få morgenånde, det er i hvert fall ikke morgen ennå, jeg tror ikke jeg er edru. Men lykkelig, er jeg? Eller urolig? Jeg kjenner ikke noe sånt. Ting kan bli verre i hodet og magen min, det bekymrer meg, jeg kjenner at jeg er bekymret. Men hvordan er den bekymringen, og hva gjør den bekymringen med meg? Kan den kombineres med kåthet, er jeg fremdeles bekymret, jeg tror jeg kan bli kåt uansett, med ham. Uansett hvor redd, eller trist, eller hvor dårlig ånde, eller om jeg brakk et ben. Og at kåtheten tar bort bekymring, og hvis noe gjør vondt, tar vekk alt. Jeg holder rundt ham, vi velter oss rundt, han over meg, kysser meg. Pikken hans støter mykt mellom bena mine, leter etter en inngang, ikke veldig målrettet. Har han også bilder av annet liv og hverdag og familie i hodet, barna? Jeg legger hendene rundt hodet hans, inni dette hodet, bilder av små sønner. Jeg sprer bena mer. Jeg liker å tenke på deg som far, hvisker jeg. Han nikker. Jeg sier: jeg kan virkelig ikke forestille meg noe annet enn at du er en veldig god far, men du er mer enn det, mye mer enn det. Så kommer han halvveis inn i meg, et stønn støtes utav meg. Han kysser puppene mine, biter i brystvorten, trenger helt inn i meg. Så ufattelig mye annet og mer enn en god far, sier jeg. Åh. Du er så lett å komme inn i, sier han, og han har dårlig ånde, men det gjør ingenting. Lett å komme inn i, sier jeg, det trodde jeg ikke. Deilig, så deilig, sier han, og det lukter hvitløk og fyll av munnnen hans, innestengt munnhule, men det gjør ingenting. Er det bra eller dårlig? Sier  jeg. Å, bra, sier han. Billedlig, sier jeg.  Åh, sier han. Å komme inni, innpå, sier jeg. Så utrolig deilig å knulle deg, sier han. pusten hans lukter ikke så mye lenger. Han stopper bevegelsen. Vi ligger rolig. Det er ikke alltid jeg er så lett å komme inn i, sier jeg. Inn i. Billedlig? sier han. He he, sier jeg. Fysisk, sier jeg. Han stryker håret vekk fra pannen min og kysser den. Men mentalt, ditt indre liv, sier han, sjelen din! Av og til er du så åpen at jeg blir paff. Jeg lukker øynene. Jeg tenker egentlig ikke på meg selv som åpen og tror ikke så mange gjør det, sier jeg. Han er stille, pusten hans er jevn, han puster mot halsen min, han er fremdeles inni meg. Du gjør meg paff, hvisker han. Forbløffer meg, hvisker han. fascinerer. Og så bare puster han på meg, jevnt, saktere.”

Kva er det som er så bra med dette? Det er i alle fall ikkje det pirrande ved utruskapen, at det er forbode og at dei kan bli oppdaga, sjølv om vissa om dette er eit viktig element i romanen. Heidi tenkjer på familien på hytta så det dirrar i augeloka, men det er ikkje dei blanda kjenslene i utruskapen som gjer denne sexscena god. Det er derimot nesten overraskande kor lite tanken på familien påverkjer samvitet og nytinga, både for Heidi og for lesaren. Det er ikkje noko desperat over refleksjonen hennar om at kåtheten tar bort all bekymring, ho lukkar ikkje augo for å stenge alt det andre ute når ho gir seg hen. Kjenslelivet er reelt, men analyserbart, og det kan stillast til side. Utruskapen kan nemnast, også mens dei ligg saman, utan at det hindrar dei i å nyte og  utan at det blir opplevd som eit spark mot eller ei latterleggjering av dei inkjeanande partnerane.

Kva meir er det som er bra? Det er sjølvsagt også bra at sexen er så tilforlateleg, så enkel og uproblematisk, så overraskande i skildringa av den leitande pikken. Dei vaknar midt på natta og ligg litt saman, opent og avslappa, på grensen til dovent. Og så er det bra at den kroppslege samforståinga er så perfekt, samstundes som det er antydning til skurr i samtala. For forstår Mikkel eigentleg kva Heidi tenkjer på, kva ho snakkar om? Er det ikkje eigentleg litt komisk at han kviskrar at ho er ”fascinerande” og at ho gjer han ”paff”? At han nemner sjel? Heidi lukkar auga då, ho toler den dårlege ånden godt, men latar som ho ikkje ser kor dårleg samtalen er.

I intervju med nrk.no om Hjem til meg seier Trude Marstein at ho ikkje er spesielt opptatt av utruskap: ”– Jeg er virkelig ikke opptatt av det, men det er noe med utroskap som er veldig vanlig – og jeg vil holde meg innenfor det vanlige. Og så rommer det både mye sorg, svik og lidenskap, altså de store følelsene. Jeg liker å trekke disse følelsene helt ned til det trivielle, og blande det med detaljer i dagliglivet for å få fram virkelighetsfølelsen.”

 Ja. Slik kan ein også seie det. På den eine sida verkar ei slik teknisk oppsumering reduserande, ettersom folks liv stort sett består av ”virkelighetsfølelse”, det er noko provoserande ved at Marstein avslører at ho kan skildre folks liv så godt med ein gjennomtenkt skriveteknikk. Men eikvar oppsumering blir ein reduserande klisjé:

Ingenting å angre på, er ein roman som ”prøver å finne ut” om utruskap er noko å angre på, og som konkluderer med både ja og nei i tilfellet Heidi og Mikkel. Ingenting å angre på er nyansert og detaljrik. Ingenting å angre på forstår at utruskap uansett er eit moralsk dilemma, og at det ikkje er så farleg dersom moralismen vinn til slutt.

 Og Trude Marstein er norges beste sex-forfattar.

 

sjølvbestemt abort, sjølvbestemt barn – tekst på trykk i Dagsavisen februar 2012

Denne teksten ligg også på Vårt Lands debattsider verdidebatt, og fekk svar frå Gudrun Kløve Jul i Klassekampen og på hennar blogg.

I debattar om abort, blir det ikkje mykje jubel dersom legar eller krfarar meiner at eit embryo har menneskeverd, slik vi har sett i dei siste månadanes diskusjonar om tidleg ultralyd og legars reservasjonsrett. Samstundes er det vanleg å understreke at abort er eit vanskeleg val for kvinna. Men kvifor er det vanskeleg for ei kvinne å velje å avbryte eit uønska svangerskap?

Det finst ikkje mange abortmotstandarar, i alle fall finst det ikkje mange motstandarar av dagens abortlov, med sjølvbestemt abort for kvinner fram til tolvte veke av svangerskapet. Derimot finst det mange som er abortmotstandarar når det gjeld seg sjølve og sin eigen kropp, og det er ikkje uvanleg å høyre frå kvinner at dei er for abortlova, men mot abort, at dei forstår at somme vel abort, men at dei aldri kunne gjort det sjølve, at dei er glade for at dei aldri har hamna i ein situasjon der dei måtte ta eit slikt val eller at abort er ei erfaring dei ikkje ønskjer i livet sitt. Eg har sagt alt dette sjølv. For meg ville abort ha vore eit vanskeleg val fordi eg tenkjer at når hjartet bankar, då er det liv. Endå vanskelegare ville det ha vore å velje seinabort dersom det skulle vise seg at fosteret ikkje var friskt. Eg har to svangerskap bak meg, og har kjent på omsorgsinstinktet og tenkt at eg har hatt eit barn i magen heilt sidan graviditetstestane.

 

Eg skriv ikkje dette for å oppmode alle andre til å føle og oppleve det same. Eg er heilt sikker på at mange kvinner ikkje synest abort er eit vanskeleg val i det heile tatt, og eg har ikkje nokon intensjon om å påtvinge desse min moral.  Men det handlar ikkje berre om kjensler og hormon, det handlar også om samvit, så eg kallar det altså ”min moral”. Og eg innbillar meg ikkje at nokon av mine veninner, uansett tankar rundt inngrepet, ville ha valt meg som følgje til kvinneklinikken i eit slikt ærend, endå eg altså er for abortlova og endå eg faktisk forstår at eg kan kome til å møte meg sjølv i døra. Og apropos debatten om fastlegar som vil reservere seg mot å henvise til abort: Om så skulle skje, ville eg nok helst sleppe å møte ein lege med ”min moral”.

 

Men det betyr ikkje at eg ikkje respekterer desse leganes samvitskvaler. Det betyr heller ikkje at eg i staden ville ha møtt ein lege som ikkje ville vise forståing for mine. Og det aller verste for meg, ville vere å møte ein som argumenterte mot dersom eg heldt på ”min moral”. I ein sterk tekst på verdidebatt.no frå mandag denne veka, fortel Siri Fuglem Berg om eit sterkt abortpress i fleire rundar etter at undersøkingar av hennar foster viste at det hadde eit alvorleg syndrom og at barnet hadde liten sjanse til å overleve. Ho ønska likevel å bere fram barnet, men måtte kjempe for å få lov. Barnet vart fødd, og levde i tre dagar, og Fuglem Berg er glad for at ho fekk møte barnet sitt i live. Ho skriv: ”Vi opplever å måtte forsvare våre valg, noe de som velger abort slipper. Vi må sloss for retten til et verdig svangerskap, et verdig liv og en verdig død for våre barn. Det legger sten til byrden i et allerede vanskelig svangerskap.”
Eg skjønar at kvinnepolitiske talskvinner i alle norske parti ikkje vil legge steinar til byrden for kvinner som syntes det var vanskeleg, men likevel har valt eller vil velje abort. Men eg saknar likevel ei erkjenning av at det ikkje berre er religiøse menn som vil verne om ufødd liv, det kan like gjerne vere kvinnene sjølve. Er ein då i ein usikker livssituasjon, og veit at ein blir ståande åleine med ansvaret for barnet, blir valet endå meir brutalt.
Like tragisk som moraliserande abortmotstand, er abortpress, som særleg unge kvinner ofte opplever, og eg skulle gjerne høyrt omsorg for også desse kvinnene frå fleire politiske parti enn krf. Då kvinnepanelet la fram sin rapport i 2010, hadde dei eit eige punkt om unge mødre. Der konkluderte dei med at unge gravide treng rettleiing i valsituasjonen og tilrettelegging etter behov om dei vel å bere fram barnet. Dei føreslo auka støtte til tiltak som Amathea og Home-Start, foreldrekurs og andre mogelege hjelpetiltak som kunne gjere valet reelt for alle, ikkje berre for dei ressurssterke.  Då Kirsti Bergstø gjekk mot sitt eige panel på dette punktet, og kalte det ”støtte til propagandavirksomhet rettet mot unge jenter for å overbevise dem om å ikke ta abort” og la til at ein heller burde støtte kampanjer som ufarleggjorde abort, sat det svært langt inne for meg å stemme hennar parti igjen. Å diskutere helsevesenets og velferdsstatens ressursbruk, er viktig nok, men er det omsyn til velferdsstatens ressursar som gjer at SV er tilhengarar av sjølvbestemt abort? Eller at AP vil innføre tidleg ultralyd for alle gravide?
Sjølvbestemt, heiter det. Lat oss vere rause nok til å tole både den eine og den andre avgjerda.

1 2 3 4 5 7