Moro!

Herreminhatt så moro det var å lese ei bok av Jon Øystein Flink igjen! Mord i oppgangen er så slentrande, så smart og kul og frekt kommenterande til krimsjangeren og samtidslitteraturen og forlagsbransjen at alle forfattarar og bransjefolk (og andre) kan kroe seg av fryd under lesinga. Her er hovudpersonen i samtale med statsministeren:

«Ja, jeg jobber med å skrive kriminalromaner, og hvis dere kan bruke noe av den politiske makten deres på å gi meg Brageprisen, så sier jeg ja takk, men dere må i så fall jobbe undercover.»

 

Hun frontet rumpeåret 2014

Først må eg berre seie at overskrifta ikkje har noko med saka å gjere, eg ville berre skrive det, som ein hommage til ei av Dagbladets beste overskrifter i dag. Dette er ein bloggpost om årets beste bøker.

Eg er svært sjalu på alle som får oppsumere bokåret med å liste opp sine tre favorittar, og liksom glimre med si fulle kritikartyngde på dei utvalde. Men det er jo ingenting som hindrar meg frå å gjere det same, eg treng ikkje ein gong kome på gjennomtenkte blurbs om dei. Årets beste bøker er kort sagt følgande: Carl Frode Tiller: Innsirkling 3 (lånt frå jobben i NF) og Anne Helene Guddal: Også det uforsonlige finnes (kjøpt sjølv) og Nils Henrik Smith sin roman Se ilden lyse over jord (fått gratis frå Samlaget etter førespurnad). 

Eg har ikkje tenkt å seie noko meir om dei to første.  Men eg skal seie litt om Se ilden lyse over jord, som eg gjerne skulle sett lest av fleire.  Eg las ikkje boka verken på grunn av 22. juli-tematikken eller på grunn av at hovudpersonen reiste til Kviterussland for å finne kjærleiken på nytt. Eg las boka fordi den tematiserer livet med (og tapet av) eit funksjonshemma barn. Nils Henrik Smith skriv godt om ein fars refleksjonar over fordelinga av omsorg og kjærleik mellom sine tre barn, om eit ekteskap som går i oppløysing og om ein son som prøver å bearbeide kjenslene sine overfor broren ved å skrive om dei, men som får høyre at det er «sosialpornografi» frå ein skrivelærar på Skrivekunstakademiet. Eitt av temaa romanen handsamar, er om den multihandikappa sonen elska familien sin tilbake, eller om han ikkje var i stand til å ha slike kjensler. Det er eit stort tema å våge seg inn på, og Smith har skrive fleire vonde, men også vakre og rørande scener. Til dømes er det storslagent å lese om korleis det går når hovudpersonen kjem for å fortelje om den nyfødde til far og bror, og i si smerte og forvirring lurer på om han skal tilby at sonen ikkje skal kallast opp etter farfar likevel, når det no var slik det blei.

Se ilden lyse over jord er ei svært velskriven, ofte mororsam, smidig og god forteljing med stor innsikt på mange område i livet og samfunnet.

Ikkje ei sånn jente lenger

 

image

Denne boka fekk eg gratis frå forlaget, utan å ha bedt om det, berre så det er sagt, klårt og tydeleg. Det er ingen som betaler meg for å skrive noko om den, berre så det også er sagt.

Ikke en sånn jente er ei utruleg masete og irriterande bok, skrive av ei priveligert og sjølvoptatt kvinne. Det er ikkje måte på kva for småproblem som blir tatt opp til handsaming, som vaksen veit ein naturlegvis at det meste av det som framstår som storslagen identitetsproblematikk i ten- og tjueåra, forvandlar seg til uvesentlege bagatellar når ein blir stor. Lena Dunham skriv om kjærastar. Venskap. Tvangshandlingar. Sex. Sex. Sex. Sex. Mat.

Ikkje mindre viktig av den grunn! Snarare tvert i mot. Vaksne folk må lære seg å hugse at dei har vore barn, tenåringar og tjueåringar.

Lena Dunhams intense sjølvgransking opnar muligheiten for ærleg refleksjon kring tema som ofte blir handsama med overflatehamring i staden for analyse – som til dømes «gråsonevaldtekter» og den forsvinnande sjølvrespekten i jojo-slanking.

«Jeg frydet meg over hver eneste kilo som forsvant, men samtidig var det en stemme inni meg som skrek: Hvem er denne dama du har blitt? Du er en opprørsk jente med kulemage! Hvorfor plotter du kaloriinntaket ditt inn på iPhonen din?»

Ha ha!

Det er irriterande at Lena Dunham insisterer på at alle desse små og store erfaringane hennar har rett til å bli formidla både som tv-serie, på film og i bok. Men det er berre å bite det i seg, for nettopp denne insisteringa er ein av grunnane til at Lena Dunham bør vere/er eit førebilete for mange tenåringsjenter og kvinner i tjueåra. Sikkert eldre også. (Som trettiseksåring føler eg at eg må stille meg litt på avstand frå Lena Dunham og betrakte henne med kloke og analyserande briller på, men eg innser at det får meg til å verke som ei gammal, nedlatande hurpe. Særleg når eg sjølv har skrive tre romanar om vaksesmerter, noko eg gjorde då eg var i tjueåra.)

Lena Dunham er smart, ærleg og morosam. Fleire av episodane i tv-serien Girls har vore beint ut imponerande, i sine skarpe observasjonar om menneskeleg veikskap, forfengelegheit og skam. Om ho ikkje kan vere eit førebilete for alle, så er ho i alle fall eit viktig døme.

Og når det er sagt, så vil eg legge til at eg tilrår Bullshitfilteret av Oda Faremo Lindholm endå sterkare, sjølv om eg visste (nesten) alt som sto der frå før.

(Eg har ikkje betalt for Bullshitfilteret heller, vi fekk den tilsendt til jobben i Norsk Forfattersentrum.)

 

Gørr, men viktig.

Eg pleier ikkje følge med på om eg mistar følgarar på twitter, det er ikkje godt for den mentale helsa å bry seg om denslags. Men i dag livetwitra eg frå ein debatt om byrådets budsjett, og fråfallet av følgjarar var så påfallande at eg ikkje kunne unngå å legge merke til det. Eg tenkte: Hjelpe meg, dette er gørr!, men durte likevel på som ei kanin på duracell. Og her kjem endå litt meir – eit forsøk på ei oppsumering.

Debatten var arrangert av Norsk Forbund for Utviklingshemmede (NFU) og dreidde seg om byrådets planlagte kutt i budsjettet for tenester for psykisk utviklingshemma i Bergen. Eg gjekk til debatten for å høyre om det stemte at det skulle kuttast 35 millioner kroner, og om kvar det i så fall skulle skje innsparingar.

For ein politisk utrent tilhøyrar som meg, var det ikkje så lett å avgjere om det var snakk om eit kutt eller ikkje. Byråd Hilde Onarheim sa at det blei meir pengar til tenester for psykisk utviklingshemma på budsjettet for 2015 enn det hadde vore i 2014, men at auken ikkje var like stor som overforbruket i år hadde vore på. Dette var også grunnen til at det gjekk an å snakke om løyvinga for 2015 som eit kutt. Så diskusjonen blei som følgjer: Var det verkeleg eit overforbruk, eller hadde ein budsjettert med for små summar i 2014? Dei økonomiske detaljane i denne diskusjonen greidde eg ikkje å følgje med på, men det blei ikkje dokumentert eller vist til områder der nokon hadde fått meir enn dei hadde krav på. Det vil seie – dokumentasjonen på at nokon måtte ha fått meir enn dei hadde krav på, var at det hadde vore ein stor budsjettsprekk.

Dei ulike partia hadde ulikt syn på korvidt det hadde vore overforbruk eller om det var reellt behov for ei auke i budsjettet som sto i samsvar med budsjettsprekken frå 2014. SV og AP ville finne dei millionane som skulle til for å dekke behovet til kommunens psykisk utviklingshemma og deira familiar. Særleg Oddny Miljeteig frå SV var tydeleg på at det var viktig at dette tilbodet var godt. Ho meinte at uttrykket «fagleg forsvarleg» ofte var ei tilsløring av kvaliteten på tilbodet. SP ville ikkje ha kutt, men kunne ikkje love auke. Venstre og KrF ville undersøke behovet nærmare før dei konkluderte, men var einige om at tenestene måtte vere gode og ikkje berre «fagleg forsvarlege». Dette ville dei ta med seg inn i budsjettforhandlingane med Høgre og FrP. MDG sa at det var mykje å lære frå denne debatten, og at det var viktig å ha eit budsjett som var balansert på ein slik måte at samfunnets svakaste fekk den hjelpa dei hadde bruk for. FrP var svært nøgd med budsjettet, og sa at dei følte folk fekk eit godt tilbod.

I salen var det møtt fram mange pårørande, og det emosjonelle engasjementet auka kraftig då desse fekk ordet. Det blei stilt ei rekke spørsmål om KVAR det skulle kuttast, men dette blei det ikkje svart på, ut over at det var Forvaltningen som skulle gjere desse vurderingane, at alle skulle få dei tenestene kommunen var lovpålagt å yte og at det alltid er lov til å klage på avslag.

Så sånn var det og slik er det.

Om du vil ha fleire detaljar frå debatten, sjå gjerne min twitterprofil for ein lang streng med notat frå det som blei sagt. https://twitter.com/olaugnilssen

Den som skriver

Det er ei kjend sak at forfattarar skriv den same boka igjen og igjen. Fullt så kjent er det ikkje at vi også les den same boka igjen og igjen. Slik er det i alle fall for meg. I fjor las eg og skreiv om Odd Wilhelm Suréns roman Den som skriver, i år har eg lest om Den som skriver i Gunnhild Øyehaugs Undis Brekke, Carl Frode Tillers Innsirkling 3 og Ruth Lillegravens Manilahallen.

Dette er sjølvsagt ei grov forenkling og ei undervurdering av alle dei fire bøkene, som er rike og vedunderlege. (Denne bokhausten er vedunderleg!)

Men høyr likevel:

Då Gunnhild Øyehaug blei intervjua om Undis Brekke i Dagens Næringsliv, kunne ein snart få kjensla av at journalisten ville presse forfattaren til å innrømme lenker mellom eige liv og Undis Brekkes liv. No er forsåvidt ikkje dette noko nytt, mange lanseringsintervju framstår nettopp som slike øvingar no for tida. «Åkomigjendå!» masar journalisten, mens forfattarane pirkar i salaten, ser på skotuppane sine eller klør seg i håret. Gunnhild Øyehaug nøler.

«- Har du opplevd det selv?

Hun nøler.

– Ja, jeg tror vi alle har opplevd at grensen er nådd på et vis, at en har gått så langt som en klarer. Og så går en litt til.»

(Dagens Næringsliv, 06.09.2014)

Eg får nesten andenaud av å lese slikt. Samstundes er det jo ikkje så veldig rart at Gunnhild Øyehaug (forfattar og litteraturvitar) får slike spørsmål når ho har skrive ein roman om ein forfattar og litteraturvitar. Undis Brekke er i tillegg ein forfattar som utleverer andre i fiksjon. Ho har skrive ein roman om forholdet mellom ei kvinne som fekk 1.8 på eksamen og ein mann som fekk 1.5 på eksamen, noko som liknar til forveksling på hennar eige liv. Likevel blir ho blodig fornærma når ein litteraturstudent debuterer med roman med følgande karakteristikk av henne:

«(…) jeg kan ikke tenke meg en større kontrast enn Undis Brekke og Arthur Rimbaud, hun har noe over seg som minner om en trist, liten spissmus som har litt for mye mat inne på det lille spisskammerset sitt, og når hun har spist ferdig, går hun hjem, på samme tidspunkt, slik hun alltid går hjem til den lesbiske kona si klokka elleve hvis hun en sjelden gang er på fest.»

Eg synest dette er hysterisk morosamt, og endå betre blir det når Undis Brekke mailar studenten med følgande korreks:

«Ordet lesbisk synest overflødig, då kone indikerer legning. Vi er elles ikkje gifte.»

Ein fantastisk harselas over den sjølvbiografiske trenden i norsk skjønnlitteratur og over andedammen vi plaskar rundt i.

*

Ikkje alle forfattarar «nøler» når dei blir spurt om forholdet mellom liv og litteratur. I eit portrettintervju med Morgenbladet eller Dagbladet eller begge stader, svarte Carl Frode Tiller (og no siterer eg etter minnet) på slike spørsmål med å fortelje at han i skrivinga av Innsirkling 3 brukte stoff frå sin eigen biografi, men at han til sjuande og sist ikkje ville ha det med, og tok det vekk. Han konkluderte med at han framleis trudde på romanen. (Noko han også overbeviser lesaren om med den fantastiske Innsirkling 3, ei bok som i mitt hjarte er ein like viktig generasjonsroman som Naiv.Super var det i 1996. Og det seier eg ikkje berre fordi Innsirkling 3 inneheld ei glitrande analyse av korleis nettopp Naiv.Super blei ein generasjonsroman då den kom ut, men også fordi Innsirkling 3 set ord på ei livskjensle og ei livsoppfatting som i alle fall eg kjenner meg godt igjen i: Alt var ikkje skodespel likevel! Språket stenger ikkje, det frigjer! Når du trur på fortellinga du har lagd om deg sjølv, oppnår du katharsis! Terapi gjer deg fri! Og dessutan: Ver god!)

Ikkje berre forkasta Carl Frode Tiller sitt eige liv frå Innsirkling 3. Romanen inneheld også ein temmeleg skarp kritikk av forfattarars utlevering av verkelege personar. Den ulukkelege Susanne har ufriviljug blitt hovudperson i ein roman. Faktiske hendingar frå livet hennar har blitt tolka og presentert i romanform som ei sanning som ikkje berre vil prege andres blikk på henne, men som også pregar hennar blikk på seg sjølv. I romanen blir hennar bidrag ein tydeleg appell om at vi alle skal ha rett til å definere oss sjølve. Problemet er sjølvsagt berre at alle romanens karakterar har bruk for å definere andre for å seie noko essensielt om seg sjølve. Så kva skal Den som skriver då gjere? Han skal sjølvsagt gå i terapi. Han må tole å bli sett, og akseptere at det å bli sett er ei kjærleikshandling.

*

I lys av alt dette (i alle fall i lys av noko av dette) er Ruth Lillegravens diktsamling Manilahallen eit perfekt prosjekt. Det er bekjennelseslitteratur, men ikkje sjølvopptatt navlegransking frå forfattaren si side. Det er utlevering av eit anna menneske, men dette andre mennesket har godkjent og ønska utleveringa. Dikta handlar om livet til Birgit Lerke, og Birgit Lerke er bygd på den verkelege personen Berit Bjerke. Livet hennar har vore mangfoldig og ho har hatt mange utfordringar. Ho har også erfaring frå tidlegare med å utlevere seg, noko som blir tematisert alt i prologen. Som er slik:

Birgit finn fram video-opptaket av ein tv-opptreden tidleg på 80-talet, der ho stod fram og fortalde om sin eigen anoreksia. Det står om det brutale ved sjukdommen, om skamma til Birgit –

«men sjølvsagt er eg

flau over denne fjollete

sjukdomen, eg som er 34

år gamal no, som har tre

barn, som burde vite

betre, seier eg,»

Prologen fortel også noko om det risikable med å stille opp – er ho frisk nok, sterk nok, eller vil ho bli dårlegare av å gjere seg offentleg med sjukdommen? Eit slåande bilete på kor skjør ein er som står fram på denne måten, er forteljinga om korleis ho går til NRK-huset for å krevje opptaket utlevert. Då har NRK sendt programmet i reprise, utan tillatelse,  rett før barne-tv.

«vi såg deg på fjernsyn

sa ungane i barnehagen

hang over gjerdet då

eg kom på jobb.»

På åttitalet hadde vi ikkje internett. I dag har vi det. Det skal meir til å fjerne spor etter openheit for den som angrar. Men samstundes har openheits- og delekulturen blitt så stor og sterk at det ikkje alltid kostar så mykje å stå fram. Det er ikkje sikkert ungane heng over gjerdet i barnehagen om du har fortalt om sjukdommen din i eit tv-program, på ein blogg eller på sosiale medier. Og det er vel eit godt teikn? Vi har blitt vane med at folk har sterke historier å fortelje, og vi toler å høyre dei, vi greier å respondere. Gjer vi ikkje?

Jo. Men deling av det private og smertefulle er framleis risikabelt. Du kan ikkje vite på førehand om du vil hente styrke eller skam frå ei offentleggjering av ditt innerste.

Det vakre med diktsamlinga Manilahallen er at Ruth Lillegraven viser tydeleg fram anoreksiaens stygge andlet, men at ho samstundes viser at sjukdommens i Birgits tilfelle er ein del av eit heilt liv. Dei sterkaste sekvensane i samlinga er også augneblinkane der andre ser Birgit og kva ho har opplevd.

«tjue år har gått

no, jordmor airut

no må eg snakke

no skal eg snakke

 

men hentar

i staden alle skjerfa

i gangen, grøne og gule

oransje, brune og raude

blå, einsfarga, stripete

og spraglete»

Minst like tvetydig her som i prologen, men likevel først og fremst sterkt.

Birgit som opnar seg. Det er fint.

*

Som det heiter i Innsirkling 3:

«Du er ikkje aleine, David. Det er mange som bryr seg om deg. Og du er verdt det.»

 

 

 

 

1 2 3 4 7