Varig svekka omsorgsevner i den norske velferdsstaten?

Denne teksten var på trykk i Dagbladet laurdag 28.03.2015

Varig svekka omsorgsevner i den norske velferdsstaten?

Anne B Ragdes to siste romanar viser korleisvelferdsstaten og velstandsutviklinga skapar tryggarerammer for den enkelte, men dei viser også korleisomsorgsansvaret for dei aller svakaste kan bli pulverisert i byråkratiet.

«Man skal alltid tilgi mennesker som har gjort sitt beste ut fra sine forutsetninger,» skriv Anne B Ragde i romanen Jeg har et teppe i tusen farger. Ho legg orda i munnen på seg sjølv, ettersom det er ein sjølvbiografisk roman om forholdet hennartil mora Birte.

Birte var åleinemor med låg inntekt og høg arbeidsmoral i tillegg til stor eventyrlyst og utferdstrong, og visste ikkje alltid barnas beste som mor. Romanen er likevel eit kjærleiksfulltportrett.

Ved livets slutt er Birte sjølvransakande. Ho stiller gråtkvalte spørsmål om eigne omsorgsevner, mens den vaksne dotterAnne flakkar med blikket og avdramatiserer så godt ho kan:

​»For noe tull. Alle mødre var likedanne den gang, alle vasket og laget mat og ​hadde ikke tid til unger. Ingen var kjærlige mødre. I dag roterer universet rundt ​hvert eneste barn. Dere hadde ikke tid til sånt.»

Men Birte viser til ein konkret episode som ho har skamma seg djupt over. Då Anne var to år, fekk ho ein øyrefik frå mor, med andre småbarnsmødrer som måpande vitner. Birte hadde ikkje berre slått, ho hadde også uttrykt at slik skulle ein få skikk på ungane.

​»Hva skal en si?» spør Anne. Ho har sjølv erfart at det er vanskeleg å vere mor.

«Man skal alltid tilgi mennesker som har gjort sitt beste ut fra sine egne forutsetninger.»

I 2011 gav Anne B Ragde ut romanen Jeg skal gjøre deg så lykkelig. Åtte familiar får kvardagslivet sitt bretta ut til ålmenanalyse, og ettersom handlinga er lagt til 1965, er romanen full av heimeverande husmødrer og meir eller mindre fråverandefedre. I ei av leiligheitene bur åleinefaren som ikkje forstår at han legg for mykje ansvar på dottera, at han stiller for strenge krav og skremmer henne til pillemisbruk med å vere irritabel og oppfarande. Fleire av historiene viser val som blir tatt på grunnlag av sviktande dømmekraft – som trebarnsmora som bestemmer seg for å bli gravid for å sleppe unna mannens seksuelle framstøyter ei stund, eller den karrieremedvitne unge kvinna som lar seg overtale av mannen til å bli gravid. Han vil at barnet skal gjere henne «sterk og moden (…) og ikke så fordømt avhengig av alle mulige andre (…)» Men den unge kvinna gløymer ikkje draumen om ei utdanning og ei karriere. På bussen møter ho ein studiekamerat som ikkje kjenner henne att med det same, og ho reknar med at det er fordi ho ikkje ser ut som seg sjølv lenger, ho er skiten, sløv og ustelt. Studiekameraten hjelper henne av bussen med vogna, kjenner henne att og gir overstrøymande uttrykk for at det var godt å sjå henne. Når han smiler breitt til henne gjennom bussvindauget når bussen køyrer vidare utan henne, ser ho for seg at vogna veltar, at barnet trillar ut og blir overkøyrt.

”han hadde vinket til henne gjennom bussvinduet, smilet hans var like bredt som glasset, hun stod der og vogna stod som før, hun tviholdt i den for ikke å falle, med begge hender holdt hun, og slapp ikke.”

Ho passar på vogna, ho syter for at fantasien ikkje skal bli verkelegheit samstundes som ho treng vogna sjølv, som støtte for å halde seg på beina. Ho veit ikkje korleis ho skal ta seg av ungen, det hjelper ikkje at ho held seg fast i barnevogna, ungen er ein baby som ikkje kan halde henne på føtene, det skal og må vere omvendt.

Det går forferdeleg gale.

Sjølv om det framleis førekjem omsorgssvikt innanfor husets fire veggar, er det heilt andre vilkår som rår for familiar som ikkje får til alt sjølv i 2015, uansett om dei har skjønt sitt eige beste eller ikkje. Ut frå forventningane til foreldreskap i Norge i dag, er det usannsyneleg at dette «fornuftsbarnet» ville blitt fødd, det ville neppe blitt unnfanga ein gong, dei fleste får ikkje barn før dei har «alt på stell», for å sitere ein norsk kjendis med sterke meiningar.  Om den fødselsdeprimertelikevel hadde fått barnet før ho var moden for det, så hadde ho fått hjelp. Helsestasjonen hadde fulgt henne opp om ho ikkjemøtte til kontrollar, og kanskje hadde jordmødrene sett teiknpå fødselsdepresjon under svangerskapskontrollane og tilrådd endå tettare oppfølging av både mor og barn.

Åleinefaren som vanskjøttar dottera, hadde fått tilbod om profesjonelle råd til barneoppdragelsen. Fleirbarnsmora som blei gravid for å få sexpause, hadde i det minste hatt barnehageplass til flokken sin.

Slik skal det i alle fall fungere. Det gjer det ikkje alltid, men det finst eit vell av historier med lukkeleg slutt etter at velferdsstatens hjelpeinstansar har tatt affære. Ingvild Rishøisnovellesamling Vinternoveller viser fleire eksempel på dette, der råd frå helsestasjonen og fengselspsykolog blir indre rettleiingsinstansar hos høvesvis ei ung åleinemor og einengsteleg deltidspappa.

Men det er ikkje berre velferden som har endra livsvilkåra til folk flest i Norge. Også  den personlege velstandsutviklinga har vore ekstrem sidan femti- og sekstitalet. Jeg har et teppe i tusen farger beskriv dette med største tydelegheit gjennom eksempelet Anne B. Ragde. Hennar personlegevelstandsutvikling er eit kapittel for seg, ho har blitt så rik at ho ikkje berre kan spandere taxiturar, bøker og solide vinterklede på mor, men også fantastiske reiser med ekstravagant helikoptertur i Dubai. Kontrasten til fattigdomenho vaks opp i er stor, og sjølv om den jamne norske lesarenikkje har like god økonomi som Ragde, så veit jo også vi at det ikkje er eit slit å vakse opp i Norge i dag. Birte Ragde hadde fleire tidkrevjande ekstrajobbar for å få det til å gå rundt som åleinemor, og måtte i ein tung periode få hjelp frå både naboar og sosialkontoret for å overleve og å fø familien.

Jeg har et teppe i tusen farger var ein varsla romansuksess for Anne B Ragde. Då mor hennar døydde i 2012, stod forfattarenfram i media med foruretta sinne over korleis mora hadde blitt handsama av helsevesenet dei siste månadane ho levde. Ho saksøkte bydelen for tapt arbeidsforteneste fordi ho sjølvmåtte steppe inn der velferdsstaten svikta. Ei månadsinntektrekna ho til 150 000 kroner, noko som understrekar gapet mellom Ragdes økonomiske situasjon i dag og moras slit på sekstitalet, og som med største tydelegheit ropar ut alvoret i denne markeringa. Men det er ikkje sjølvsagt at ein rik kjendis som krev 150 000 kroner over svære avisframsider blir tatt på alvor, sjølv om ho bedyrer at pengane skal gå til eit godt formål. Det kan godt vere ho snarare blir tatt med ei klype salt. For kva kan ein eigentleg forvente av det norske helsevesenet, skal sjukehusopphaldet vere eit spa-opplegg? I romanen får Anne B Ragde som svar på klage til fylkeslegen at «Rett til nødvendige helse- og omsorgstjenester innebærer ikke rett til optimal ytelse og livsstandard, men skal ligge innenfor en viss minstestandard.» Har vi blitt så godt vant at velferd blir forveksla med gratis velstand? Ragde skriv i boka at det ho har lært av sin fattige oppvekst, er at ingenting kjem gratis, einmå jobbe for å oppnå resultat. Må ein også det når ein ber om «nødvendige helse- og omsorgstenester»?

I den personlege intervjuboka Raushetens grenseland skriv Kristin Molvik Botnmark om korleis ei dotter med psykisk utviklingshemming ikkje berre har endra livet hennar, men også hennar tru på og oppfatting av den norske Velferdsstaten. Ho formidlar ei rekke sterke historier om korleis ho sjølv og andre har opplevd å stange hovudet i veggen i møte med helsevesen, hjelpeapparat og skulevesen. I ei av historiene ho gjengir, møter vi åleinemora som kjempar i årevis for å få hjelp til ei dotter med ei liding legane ikkje greier å setjefingeren på. Ho ligg i senga, mistar to skuleår, og mora spør om dei kan søke om ein rullestol for å lette omsorgsarbeidet.

​»Dessverre. Uten en varig diagnose, ingen hjelpemidler.»

Når ho blir henvist til Barne- og undomspsykiatrisk avdeling, får ho tildelt ein time med ei ventetid på åtte månader. Mora får ikkje hjelp til tilsyn av dottera, så ho kan ikkje gå på jobben sjølv. Etter å ha brukt opp løysinga sjukemelding, må ho slutte i jobben.

​»Nå må familien leve av forsikringspengene etter mannen. – Heldigvis hadde vi ​det, konstaterer hun lakonisk.»

Raushetens grenseland formidlar ei rekke eksempel på utslitnemenneske med store utfordringar som på toppen av det heilestrevar i møte med firkanta reglar, hjelpeinstansar med dårlegekommunikasjonsevner både internt og overfor dei som treng hjelp. Ein høyrer om ansvarlege som avviser å gje barn det deihar rett på, fordi dei ikkje har råd eller høve til å gjennomføre hjelpetiltak.

​»Dere kan klage så mye dere vil, men det er sånn det er.»

Jeg har et teppe i tusen farger er ikkje på same måte eindokumentar over helsevesenets avgrensingar i verdas rikasteland, det er ein perspektivrik roman med ei rekke gode historier og refleksjonar om kva som er god omsorg. Romanen viser at det er ein grunn til Birte Ragdes sjølvransaking ved slutten av livet, ho har ikkje hatt tid til å vere ei kjærleiskfullmor, og har heller ikkje riktig visst korleis ho skulle vere det. Det er sårt å lese om ei kvinne som ikkje synest ho forteneromsorg, og som heller ikkje får det ved livets slutt. Anne B. Ragde skriv om sirupsseige forsøk på å finne ut kven som har det overordna ansvaret, og det står om mislukka forsøk på å finne private løysingar for mora når dei ikkje klarer å finne rette instans å vende seg til for å få hjelp til å ordne opp. Både Anne og søstera Elin står makteslause i møte med systemsvikten, og opplever at hjelparar snur ryggen til og går. Forfattaren Anne B. Ragde er proff, men nokre stader skinraseriet til den hjelpelause dottera gjennom og vinn over tekstflyten med klumpete slynger av ord:

​»Hun har aggressiv lymfekreft og går på treukers cellegift og hele beinet hennes ​er fylt av lymfe etter et fall på doen her som resulterte i en indre blødning som ​ikke ble oppdaget før etter to dager, siden hun får dusje så sjelden.»

Vi skal tilgje menneske som har gjort så godt dei kan ut fråsine føresetnader. Vi må vere glade for at samfunnet finn løysingar for å hjelpe dei som ikkje har så gode føresetnader.

Det er eit heilt anna spørsmål om vi skal tilgje systemsvikt fråvelferdsstaten i verdas rikaste land.

Legg att ein kommentar

Epost-adressa di vil ikkje bli publisert. Naudsynte felt markert *






Kommentar *