Den som skriver

Det er ei kjend sak at forfattarar skriv den same boka igjen og igjen. Fullt så kjent er det ikkje at vi også les den same boka igjen og igjen. Slik er det i alle fall for meg. I fjor las eg og skreiv om Odd Wilhelm Suréns roman Den som skriver, i år har eg lest om Den som skriver i Gunnhild Øyehaugs Undis Brekke, Carl Frode Tillers Innsirkling 3 og Ruth Lillegravens Manilahallen.

Dette er sjølvsagt ei grov forenkling og ei undervurdering av alle dei fire bøkene, som er rike og vedunderlege. (Denne bokhausten er vedunderleg!)

Men høyr likevel:

Då Gunnhild Øyehaug blei intervjua om Undis Brekke i Dagens Næringsliv, kunne ein snart få kjensla av at journalisten ville presse forfattaren til å innrømme lenker mellom eige liv og Undis Brekkes liv. No er forsåvidt ikkje dette noko nytt, mange lanseringsintervju framstår nettopp som slike øvingar no for tida. «Åkomigjendå!» masar journalisten, mens forfattarane pirkar i salaten, ser på skotuppane sine eller klør seg i håret. Gunnhild Øyehaug nøler.

«- Har du opplevd det selv?

Hun nøler.

– Ja, jeg tror vi alle har opplevd at grensen er nådd på et vis, at en har gått så langt som en klarer. Og så går en litt til.»

(Dagens Næringsliv, 06.09.2014)

Eg får nesten andenaud av å lese slikt. Samstundes er det jo ikkje så veldig rart at Gunnhild Øyehaug (forfattar og litteraturvitar) får slike spørsmål når ho har skrive ein roman om ein forfattar og litteraturvitar. Undis Brekke er i tillegg ein forfattar som utleverer andre i fiksjon. Ho har skrive ein roman om forholdet mellom ei kvinne som fekk 1.8 på eksamen og ein mann som fekk 1.5 på eksamen, noko som liknar til forveksling på hennar eige liv. Likevel blir ho blodig fornærma når ein litteraturstudent debuterer med roman med følgande karakteristikk av henne:

«(…) jeg kan ikke tenke meg en større kontrast enn Undis Brekke og Arthur Rimbaud, hun har noe over seg som minner om en trist, liten spissmus som har litt for mye mat inne på det lille spisskammerset sitt, og når hun har spist ferdig, går hun hjem, på samme tidspunkt, slik hun alltid går hjem til den lesbiske kona si klokka elleve hvis hun en sjelden gang er på fest.»

Eg synest dette er hysterisk morosamt, og endå betre blir det når Undis Brekke mailar studenten med følgande korreks:

«Ordet lesbisk synest overflødig, då kone indikerer legning. Vi er elles ikkje gifte.»

Ein fantastisk harselas over den sjølvbiografiske trenden i norsk skjønnlitteratur og over andedammen vi plaskar rundt i.

*

Ikkje alle forfattarar «nøler» når dei blir spurt om forholdet mellom liv og litteratur. I eit portrettintervju med Morgenbladet eller Dagbladet eller begge stader, svarte Carl Frode Tiller (og no siterer eg etter minnet) på slike spørsmål med å fortelje at han i skrivinga av Innsirkling 3 brukte stoff frå sin eigen biografi, men at han til sjuande og sist ikkje ville ha det med, og tok det vekk. Han konkluderte med at han framleis trudde på romanen. (Noko han også overbeviser lesaren om med den fantastiske Innsirkling 3, ei bok som i mitt hjarte er ein like viktig generasjonsroman som Naiv.Super var det i 1996. Og det seier eg ikkje berre fordi Innsirkling 3 inneheld ei glitrande analyse av korleis nettopp Naiv.Super blei ein generasjonsroman då den kom ut, men også fordi Innsirkling 3 set ord på ei livskjensle og ei livsoppfatting som i alle fall eg kjenner meg godt igjen i: Alt var ikkje skodespel likevel! Språket stenger ikkje, det frigjer! Når du trur på fortellinga du har lagd om deg sjølv, oppnår du katharsis! Terapi gjer deg fri! Og dessutan: Ver god!)

Ikkje berre forkasta Carl Frode Tiller sitt eige liv frå Innsirkling 3. Romanen inneheld også ein temmeleg skarp kritikk av forfattarars utlevering av verkelege personar. Den ulukkelege Susanne har ufriviljug blitt hovudperson i ein roman. Faktiske hendingar frå livet hennar har blitt tolka og presentert i romanform som ei sanning som ikkje berre vil prege andres blikk på henne, men som også pregar hennar blikk på seg sjølv. I romanen blir hennar bidrag ein tydeleg appell om at vi alle skal ha rett til å definere oss sjølve. Problemet er sjølvsagt berre at alle romanens karakterar har bruk for å definere andre for å seie noko essensielt om seg sjølve. Så kva skal Den som skriver då gjere? Han skal sjølvsagt gå i terapi. Han må tole å bli sett, og akseptere at det å bli sett er ei kjærleikshandling.

*

I lys av alt dette (i alle fall i lys av noko av dette) er Ruth Lillegravens diktsamling Manilahallen eit perfekt prosjekt. Det er bekjennelseslitteratur, men ikkje sjølvopptatt navlegransking frå forfattaren si side. Det er utlevering av eit anna menneske, men dette andre mennesket har godkjent og ønska utleveringa. Dikta handlar om livet til Birgit Lerke, og Birgit Lerke er bygd på den verkelege personen Berit Bjerke. Livet hennar har vore mangfoldig og ho har hatt mange utfordringar. Ho har også erfaring frå tidlegare med å utlevere seg, noko som blir tematisert alt i prologen. Som er slik:

Birgit finn fram video-opptaket av ein tv-opptreden tidleg på 80-talet, der ho stod fram og fortalde om sin eigen anoreksia. Det står om det brutale ved sjukdommen, om skamma til Birgit –

«men sjølvsagt er eg

flau over denne fjollete

sjukdomen, eg som er 34

år gamal no, som har tre

barn, som burde vite

betre, seier eg,»

Prologen fortel også noko om det risikable med å stille opp – er ho frisk nok, sterk nok, eller vil ho bli dårlegare av å gjere seg offentleg med sjukdommen? Eit slåande bilete på kor skjør ein er som står fram på denne måten, er forteljinga om korleis ho går til NRK-huset for å krevje opptaket utlevert. Då har NRK sendt programmet i reprise, utan tillatelse,  rett før barne-tv.

«vi såg deg på fjernsyn

sa ungane i barnehagen

hang over gjerdet då

eg kom på jobb.»

På åttitalet hadde vi ikkje internett. I dag har vi det. Det skal meir til å fjerne spor etter openheit for den som angrar. Men samstundes har openheits- og delekulturen blitt så stor og sterk at det ikkje alltid kostar så mykje å stå fram. Det er ikkje sikkert ungane heng over gjerdet i barnehagen om du har fortalt om sjukdommen din i eit tv-program, på ein blogg eller på sosiale medier. Og det er vel eit godt teikn? Vi har blitt vane med at folk har sterke historier å fortelje, og vi toler å høyre dei, vi greier å respondere. Gjer vi ikkje?

Jo. Men deling av det private og smertefulle er framleis risikabelt. Du kan ikkje vite på førehand om du vil hente styrke eller skam frå ei offentleggjering av ditt innerste.

Det vakre med diktsamlinga Manilahallen er at Ruth Lillegraven viser tydeleg fram anoreksiaens stygge andlet, men at ho samstundes viser at sjukdommens i Birgits tilfelle er ein del av eit heilt liv. Dei sterkaste sekvensane i samlinga er også augneblinkane der andre ser Birgit og kva ho har opplevd.

«tjue år har gått

no, jordmor airut

no må eg snakke

no skal eg snakke

 

men hentar

i staden alle skjerfa

i gangen, grøne og gule

oransje, brune og raude

blå, einsfarga, stripete

og spraglete»

Minst like tvetydig her som i prologen, men likevel først og fremst sterkt.

Birgit som opnar seg. Det er fint.

*

Som det heiter i Innsirkling 3:

«Du er ikkje aleine, David. Det er mange som bryr seg om deg. Og du er verdt det.»

 

 

 

 

Legg att ein kommentar

Epost-adressa di vil ikkje bli publisert. Naudsynte felt markert *






Kommentar *