Tullar du med meg, Johan Nordahl Brun? Norskeksamen for Morgenbladet trykt 30. mai 2014

EKSAMEN I NORSK (SIDEMÅL) FOR OLAUG NILSSEN (36) (DOBBELT SÅ GAMAL SOM AVGANGSELEVANE VED FYLLINGSDALEN VGS)

Del B  – langsvarsoppgåve

oppgåve 1

«Norges skål» av Johan Nordahl Brun, 1784

For NorgeKjæmpers Fødeland,
Vi denne Skaal vil tømme,
Og naar vi først faae Blod paa Tand,
Vi sødt om Frihed drømme;
Dog vaagne vi vel op engang
Og bryde Lænker, Baand og Tvang;
For Norge, Kjæmpers Fødeland,
Vi denne Skaal udtømme!

 

Hver tapper Helt, blandt Klipper fød,
Vi drikke vil til Ære;
Hver ærlig Norsk, som Lænker brød,
Skal evig elsket være!
Den vrede Livvagts Vaabenbrag
Forklarer trolig Nordmænds Sag.
Hver ærlig Norsk, blandt Klipper fød,
Vi drikke nu til Ære!

 

En Skaal for Dig, min kjække Ven,
Og for de norske Piger!
Og har Du en, saa Skaal for den!
Og Skam faae den, som sviger!
Og Skam faae den, som elsker Tvang
Og hader Piger, Viin og Sang!
En Skaal for Dig min kjække Ven,
Og for de norske Piger!

 

Og nok en Skaal for Norges Fjeld,
For Klipper, Snee og Bakker!
Hør Dovres Echo raabe: «Held!»
For Skaalen tre Gang takker.
Ja tre Gang tre skal alle Fjeld
For Norges Sønner raabe Held;
Endnu en Skaal for Dig mit Fjeld,
For Klipper, Snee og Bakker

 

«Dale of Norway», reklame for ullgenserar, 2013

image

Samanlikn dei to tekstane og gjer greie for korleis ulike førestillingar om det norske kjem til uttrykk. Plasser tekstane i ein kulturhistorisk samanheng.

 

TULLAR DU MED MEG, JOHAN NORDAHL BRUN?

 

Når eg les diktet «Norges skål» av Johan Nordahl Brun, tatt ut av sin samanheng og plassert i eit eksamenshefte, er min første reaksjon at det er ironisk meint. Diktet framstiller nordmenn som kjemper, tapre heltar og påstår at Dovrefjell ropar «Hell!» for å oppildne nordmenn til frigjeringskamp. Hell? Jaha?

 

For det første klarer eg ikkje heilt å sjå for meg at nokon nokonsinne har meint, heilt alvorleg, at nordmenn ER «ærlig norsk, blant klipper født». For det andre anar eg ein bittersøt tvitydigheit i drikkevisa. Dei drikk, hoiar og skålar for å hausse kvarandre opp, men alt i første strofe heiter det likevel «og når vi først får blod på tann, / vi søtt om frihet drømme,» som ei pinleg erkjenning om at ein sjølvsagt kan føle seg både ivrig og sterk i fylla, men at slikt skryt likevel ikkje endrar noko som helst. «Dog våkne vi vel opp en gang / Og bryte lenker, bånd og tvang.» Er ikkje dét ironisk? Er det ikkje snakk om eit sovande folk her, som ikkje fortener denne hyllande skålinga?

 

Så ser eg kva som står med lita skrift på vedlegget: «»Norges skål» er en skrevet som en drikkevise for Norske Selskab i 1771. Visen ble raskt populær. Den ble oppfattet som svært norskpatriotisk og opprørsk mot den danske kongemakten, og derfor kom den ikke på trykk før i 1784.» Kontroversiell tekst, med andre ord, men den må då likevel ha vore ironisk meint? Eg skjønar imidlertid straks eg har lese dette at eg ikkje kjem til å klare å svare godt på stiloppgåva, i alle fall ikkje på den delen om «kulturhistorisk samanheng», for eg hugsar Norgeshistoria omtrentleg, og har ikkje tilgang på internett. No kan eg angre på at eg ikkje har fulgt med på tv-program om 200-årsjubileet for Norges Grunnlov! No kan eg skamme meg over kor lite eg hugsar frå mi eiga norskundervisning på vidaregåande! No kan eg gremme meg over at eg ikkje hugsar kva vi gjorde då eg gjekk på nordisk grunnfag! Eg tenkjer vidare at dette må vere enkle oppgåver for elevane som sit rundt meg, dei har sikkert hatt fokus på 200-årsjubileet for grunnlova i heile år. Kulturhistorisk samanheng. Dei tenkte slik og skreiv slik og oppfatta slik, for den gongen var det slik. Korleis var det? Eg ser med mine briller. Eg blir usikker på kva for frigjeringskamp det er snakk om her.

 

Så oppdagar eg at det står «opprørsk mot den danske kongemakten», og kan dermed letta konstatere at det var Danmark vi ville frigjerast frå, ikkje Sverige. Då hugsar eg også at Det Norske Selskab var danna av norske forfattarar og studentar i København. Ironisk, tenkjer eg igjen, der sit dei, i København og nyt godt av tilgangen til kunnskap, alkohol og dekadense, og hyllar sitt «kjempers fødeland», det usiviliserte landet som består av «klipper, sne og bakker.»? Det kan i alle fall ikkje vere seg sjølv dei tenkjer på?  «Gi meg de rene og ranke!» heiter det i ein kampsang for den norske venstresida, som ofte blir skulda for å vere ei samling intellektuelle utan kontakt med røynda. Eg las nettopp i Cecilie Engers roman Mors gaver om ein norsk kommunist som hadde elska denne songen i si tid, men som i etterpåklokskapens lys syntest «de rene og ranke» lydde fascistisk. De rene og ranke! Er det desse Johan Nordahl Brun vil påkalle med si skrålande drikkevise? Kvifor er dei som syng då i Danmark, sitt fødelands okkupasjonsmakt, og drikk seg fulle?

 

Eg er på dette tidspunkt i eksamensskrivinga heilt sikker på at om ikkje diktet er tvers gjennom ironisk, så må det i alle fall vere eit eit klart element av sjølvironi der, og sjølv om dette ikkje er kva eksamensoppgåva spør om, så er det dette eg vil forsøke å finne ut, når eg har tenkt meg litt om og sett nærare på reklamen eksamensoppgåva ber meg om å samanlikne med.

 

«Klipper, sne og bakker» er det også på biletet i reklamen for Dale of Norways VM-genserar frå Val di Fiemme i 2013. I framgrunnen poserer godt påkledde norske skistjerner med gamle treski. Petter Nordthug står fremst, vasskjemt og alvorleg med pologenser innanfor strikkagenseren. Therese Johaug står like bak, også alvorleg, med blikket retta mot kamera. Dette er i alle fall ikkje ironi! Northug og Johaug er skistjerner og dermed kjemper i norsk samanheng. Ironisk kan det vel vere at det ikkje er så mange andre i verda som synest det er viktig å gå fort på ski, men det er neppe bodskapen her. «Dale of Norway, Norwegian Quality since 1879″, står det, det er ikkje tvil om at Nordthug og Johaug, fjella og snøen, isbreen og skia – at alt skal takast alvorleg som symbol på det geniunt norske. At reklamen er utstyrt med engelsk tekst tenkjer eg først må vere ufriviljug komisk, før eg lanserer det mulige formildande omstendet at reklamen kan vere retta mot eit utanlandsk publikum. Eg ser på dei to igjen, og kjem på dei store, stygge utskorne trollfigurane utanfor souvenirbutikkane på Fløyen og Bryggen i Bergen, der klesstativa bugnar av heilnorske strikkeplagg. Eg fniser.

 

Er Nordahl Bruns dikt «Norges skål» ironisk? Heile mi tolking av denne oppgåva er farga av at eg sjølv er kritisk og tvisynt. Vel veit eg at skiturar og skiferdigheiter er viktig i Norge, men dyrkinga av det staute, stødige, reine, lyshåra og naturlege er meg så framand at eg må fnise av ein reklame som spelar på den oppfatting at nordmenn i fullt alvor og utan modifikasjonar ser det som ein del av sin norske identitet at dei er fødde med ski på beina. Eg tenkjer på ei scene frå Trude Marsteins roman Plutselig høre noen åpne en dør frå 2001, der mor, far og barn er på skitur med kvikklunsj, kakao og appelsin, og der mor og far humrar og ironiserer over at dei slik går inn i klisjéen, dei kommenterer tablået og sitt eige skodespel. 13 år etter at romanen til Marstein kom ut, er vi kanskje ikkje like ironiske, men gode nordmenn må likevel ofte markere og peike på at vi veit kva vi gjer når vi går inn i klisjéane. Instagram eksploderer av danderte mat- og outfit-bilete på 17. mai. Avisene skriv om bunadar og viser rotnorske oppskrifter på rømmegraut og flatbrød. Dei viser bilete av  kaker som er pynta med bær så dei ser ut som norske flagg. Vi ler beskjemma, men likar det òg.

 

Eg ser på oppgåvearket igjen. Eksamen inneheld også ei kortsvarsoppgåve som eg har fått beskjed av min oppdragsgjevar Morgenbladet om å ikkje svare på. Men det kunne eg godt ha gjort! Her gjeld spørsmålet diktet «Nordmannen» av Ivar Aasen, betre kjent som «Mellom bakkar og berg.»  Kortsvarsoppgåva ber elevane formulere temaet, gjere greie for nokre sentrale verkemiddel og kva for funksjon dei har i diktet.  Eg kan diktet utanboks, og kunne ha skrive mykje. Eg blir ikkje lattermild når eg ser på «Nordmannen», eg blir høgstemt. Det er ikkje fordi Nordmannen sjølv heve tuftene grave, ikkje fordi han greidde å rydja og byggja seg grender trass i vanskelege topografiske omstender som «steinute strender» og «fjelli som grinder». Rett nok synest eg «Nordmannen» har ein langt grundigare gjennomgang av Nordmannens eigenart enn kva «Norges Skål» har, med sine uforpliktande slagord om klipper og kjemper. Her er nordmannen nemleg utmala, han er ein nøysam type som ser både ulemper og fordelar ved landet sitt. Han gjer jobben som må til for å kunne bu og leve i landet, og likar å klatre til topps i fjellet for å sjå utover. Til slutt samanliknar han Norge med land «sud om havet» og framhevar Norges likskapsprinsipp som betre enn «rikdom på benker og bord». Rikdom er sjølvsagt ei glede for dei som eig han, men rikdom medfører også «trældom» for andre, heiter det i «Nordmannen».

 

Men det er ikkje først og fremst på grunn av innhaldet i diktet eg blir høgstemt. Det er fordi «Nordmannen» er skrive av Ivar Aasen på landsmål. Så lenge eg sjølv ser nynorsken og den nynorske kulturhistoria som viktig for min identitet, burde eg kunne skjøne at andre har det same høgstemte forholdet til å gå på ski og å vere fødd blant klipper. Eg er eksilnynorsking i Bergen som gjerne tek nynorskens skål i ålmenta. Eg burde vel kunne tru på diktet «Norges skål»?

 

Her må eg skyte inn at rektoren på Fyllingsdalen VGS meiner at eg burde ha skrive ein verkeleg sidemålseksamen her i dag, på bokmål. Rektor meinte også at eg burde svare på kortsvarsoppgåva, slik at eg fekk prøve på ordentleg korleis det er å ta norskeksamen i dag, 18 år etter. Eg er einig, og hadde greidd det første, men ikkje det siste. Eg gjev meg sjølv 2 på denne norskeksamen, fordi eg absolutt ikkje greier å fylle dei formkrav som elevane er nøydde til, dei som gjer dette i fullt alvor og med tilhøyrande konsekvensar.

 

Men nok om det! Eg burde altså kunne skjøne at andre har det same høgstemte forholdet til å gå på ski og vere fødd blant klipper. Eg burde kunne skjøne kvifor Petter Nordthugs skandaler gjer at han ikkje lenger kan vere frontfigur i Dale of Norway sine reklamar for strikkegensarar, i alle fall ikkje med det same truverdet. «Nordmannen» forklarer kvifor, og «Nordmannen» er eit dikt om nordmenn, ikkje om nynorsk. I «Nordmannen» er nordmannen sindig og arbeidsfør, nøysam og høgstemt. Om det er desse kvalitetane ved det «ærlig norske» som blir peikt på i «Norges skål», så er det kanskje ikkje så ironisk?

 

Eg lener meg tilbake og oppdagar alle veggavisene i rommet. «Embryoteknologi». «Selvbilde og speilingsteori». «Nasjonalromatikken». Nasjonalromantikken! Eg veit at den ikkje er ironisk. Det er bilete av Brudeferden i Hardanger på veggavisa. Ivar Aasen sitt namn står der, men ikkje Johan Nordahl Brun. «Nordmannen» var skrive i 1868, og eg funderer på om det ikkje var slik at vi bygde vår eigen nasjon og identitet fram mot frigjeringa frå Sverige i 1905. Eg leitar etter ei veggavis som kan gje meg svaret på kor eg skal plassere Johan Nordahl Brun, men eg greier ikkje lese anna enn overskriftene utan briller, og tør ikkje ta dei på meg slik at eksamensvaktene kan oppdage kva eg prøver på. Så ser eg at elevane rundt meg har norskbøker og notatar, og hugsar at alle hjelpemidlar er lov, bortsett frå Internett. Eg gremmest over meg sjølv som ikkje tenkte på at eg kunne låne meg ei norskbok for anledninga!

 

Så ser eg på oppgåvearket at det står om «Norges skål» at «den ble oppfattet som svært norskpatriotisk og opprørsk mot den danske kongemakten.» Oppfattet som! Raskt assosierer eg med alle dagens debattar om kva som er greitt å seie og ikkje, kva som har blitt meint og ikkje, kva som er humor og ikkje. Det mest nærliggande eksempelet er VG sin miniledar for kort tid sidan, om Conchita Wurst, som vann Eurovision med songen «rise like a Phoenix». Conchita Wurst er ein mann med skjegg i kvinneklede, men VG tenkte på kvinner med skjegg, og skreiv at neste år skulle kjempeapen frå Borneo vere med. Blei Conchita Wurst samanlikna med ein ape, eller spelte VG på sirkusassosiasjonane Eurovision uansett gir?

 

Norges skål er nok på sett og vis norskpatriotisk og opprørsk mot den danske kongemakta, i si oppramsing av nordmenns gode eigenskapar som det er verd å skåle for. Norge er «kjempers fødeland» og Norske Selskab skålar for Norges fjell, for «klipper, sne og bakker» og for «Dovres ekko.» Dei skålar for kvar nordmann, som blir omtalt som ein «tapper helt, blant klipper født» og «min kjekke venn».  I andre strofe vil dei drikke til ære for «hver ærlig norsk, som lenker brøt», og i tredje strofe er det «skam få den som elsker tvang!» Gode nordmenn vil vere frie, dei vil ikkje vere tvinga av ei overmakt!

 

Spørsmålet er om det fanst nordmenn som tok opp kampen mot overmakta. Eg veit ikkje, og difor er eg usikker på kva diktet seier. Setninga «den vrede livvakts våpenbrak / forklarer trolig nordmenns sak» forvirrar meg, fordi eg ikkje forstår kva den betyr. Under diktet står det at «forklarer» her betyr «framhever» og at «trolig» betyr «trofast». Kven er «den vrede livvakt»? Er det nordmannen, eller er det okkupasjonsmakta? Viss det er det siste, tyder det på at nordmenn ikkje kjempa mot fordi dei var redde for danskane sine våpen. I så fall er desse to diktlinjene spott. Om det er nordmenn sjølv som er «vrede livvakter» for sitt eige land, er eg meir tilbøyeleg til å tru at diktet er alvorleg meint som ei hylling av kjempande nordmenn.

 

Men ettersom første strofe tyder på at denne gjengen i Norske Selskab i alle fall ikkje var kjempande nordmenn, tar eg sjansen på å tolke teksten dit at ingen var det.  Det Norge og Den Nordmannen som her blir hylla, finst ikkje. Diktet er ikkje ein skål for staute nordmenn, det er ei sjølvironisk nidvise som gjer narr av eit oppblåst norsk sjølvbilete, som set ideala opp mot realitetane og viser nordmenn som små og veike og fjellas rop som hole ekko.

 

Lagra 13:47

 

 

Legg att ein kommentar

Epost-adressa di vil ikkje bli publisert. Naudsynte felt markert *






Kommentar *