ærleg naud – tekst trykt i Dagsavisen oktober 2008

I dag skal eg reklamere litt for ei  eldgamal, nynorske barnebok, og deretter heve ein moralsk peikefinger. Ein meir innbydande ingress skal du leite lenge etter!

 

Ei av Rasmus Løland sine sterkaste bøker, er barneromanen Paa Sjølvstyr frå 1892. I denne boka lærer vi å sjå både at vi deler menneske inn i meir og mindre verdfulle grupper, og vi skjønar korleis vi får det til å verke rettvist. Her møter vi Kristian, som er så uheldig å bli fødd inn i ein fattig storfamilie der faren drikk og mora slår. Kristian lærer tidleg at det er mest mat og kjærleik å hente andre stader enn heime, og ettersom han er godt likt av gardskonene på nabogardane, vankar det så mykje mat at han venner seg til å vere mett. Men det er ikkje lenger så lett når gardskonene etter kvart venner seg så godt til han at dei ikkje alltid hugsar å by på mat når han kjem på besøk. Svolten og fortvila byrjar Kristian då å forsyne seg på eiga hand, men når han ein gong blir teken, fell han så til dei grader i unåde at han ikkje torer å vise seg der igjen. Sidan får han ein ven i den rike gutungen Robert, men også når dei to leikar går det gale: dei hamnar i elva og blir tekne med straumen mot den farlege fossen. På den rike garden set dei himmel og jord i bevegelse for å redde Robert. Og no veit eg ikkje heilt korleis eg skal få kome til poenget utan å røpe den spanande slutten, men eg har jo allereide sagt at poenget er at Løland viser korleis det er skilnad i menneskeverd, så de kan sikkert tenke dykk i kva for ei retning dette ber. Difor kan eg heller forsøke å kople dette til ein jantelovs-/bygdedyrsmentalitet med å sitere eit par utdrag frå byrjinga av boka, der det handlar om Kristians foreldre. Slik argumenterer nemleg fattighuset for at den barnerike familien ikkje skal få hjelp derifrå: Faren drikk, så ”Å gje han skikkeleg stønad var å hjelpa til så han kunne halde på med denne levemåten, tykte dei. Fyrst når det var ærleg naud, kunne dei med godt samvit hjelpa han meir.” Grunnen til at nabokonene ikkje får seg til å hjelpe mor til Kristian, er følgande: ”ho snakka ikkje audmjukt og fint som ei skikkelig fattigkjerring”.

 

Det er lett å dra parallellar til den verkelegheita vi lever i i dag, for det var ikkje berre på slutten av attenhundretalet at dei som trong å tigge måtte vakte seg vel for å vere pågåande, le høgt eller ikkje takke overstrøymande for godene dei blei tildelt. Det er heller ikkje så uvanleg å meine at dei som er nye må kjenne sin plass, sjølv om vi kanskje prøver å formulere dette på måtar som får innstillinga til å verke mindre hard.

 

Dermed er det ikkje utenkjeleg at vi gir oss til å misbruke følgande frase: ”vi må kunne stille krav”. Og eg seier misbruke, for det er klart at det er lov å stille krav. Spørsmålet er kven som skal få stille desse krava, og kven det skal krevast noko av. Sjølv kunne eg tenke meg å stille ei mengde krav til sikring mot sjikane og offentleg gapestokk på vidopne nettforum, men dette kravet blir som regel tilbakevist med ganske gode argument om demokrati og ytringsfridom. Andre krev lik løn for likt arbeid, men blir som regel tilbakeviste med ganske dårlege og vage argument som blir mumla så lågt at ingen høyrer kva som blir sagt. Og somme stiller krav om at ungane deira skal ete opp all maten dei har på tallerkenen sin før dei får dessert, men blir som regel tilbakevist med ein hånleg beskjed om at desserten ikkje er god uansett, så det kan vere det same.

 

Vi skal stille krav til kvarandre, men før ein set i gong med dette for alvor, må vi stille krav til oss sjølve. Vi må vel kunne krevje at vi set oss inn i situasjonen til dei vi fnys av og skuldar for å ”komme her”, for dernest å krevje ”ærleg naud” av! Det er ikkje sikkert at vi likar alt vi ser, men det er heilt sikkert at vi kjem til å sjå meir enn ein ting.

 

Legg att ein kommentar

Epost-adressa di vil ikkje bli publisert. Naudsynte felt markert *






Kommentar *